ધોરણ 12 | విષય: Rajyashastra
વિકાસનો અર્થ: વિકાસ એટલે માત્ર આર્થિક વૃદ્ધિ નહીં, પરંતુ તે સમાજમાં સતત અને અભાનપણે કે આયોજિત રીતે થતી એક જટિલ પ્રક્રિયા છે. આર્થિક વિકાસ રાષ્ટ્રીય અને માથાદીઠ આવક, રોજગારી, ઔદ્યોગિકીકરણ અને મોર્ડનાઇઝેશન દર્શાવે છે, જ્યારે સામાજિક વિકાસ સમાજનું સંગઠન અને માનવ જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો સૂચવે છે.
નીતિ આયોગ (NITI Aayog):
સ્થાપના: 1 જાન્યુઆરી, 2015 ના રોજ આયોજન પંચના સ્થાને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીની અધ્યક્ષતામાં સ્થાપના કરવામાં આવી (NITI - National Institution for Transforming India).
સ્વરૂપ: તે ભારત સરકાર માટે નીતિ ઘડતર કરતી ‘થિન્ક ટેન્ક’ (Think Tank) અને બંધારણેતર સંસ્થા છે.
ઉદ્દેશો:
પાયામાંથી ટોચ તરફનો (Bottom-Up) અભિગમ અપનાવવો.
કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધો સુધારી 'સહકારયુક્ત હરીફાઈવાળું સમવાયતંત્ર' (Cooperative Federalism) વિકસાવવું.
ઝડપથી બદલાતા વિશ્વમાં ભારતને યોગ્ય સ્થાન અપાવવું.
માળખું: અધ્યક્ષ તરીકે હોદ્દાની રૂએ વડાપ્રધાન હોય છે. સંચાલક પરિષદમાં તમામ રાજ્યોના મુખ્યમંત્રીઓ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના નાયબ રાજ્યપાલોનો સમાવેશ થાય છે.
ભારતમાં સામાજિક-આર્થિક વિકાસ અને લોકશાહીના વિકેન્દ્રીકરણ માટે નીચે મુજબની મુખ્ય એજન્સીઓ કાર્યરત છે:
કેન્દ્ર અને રાજ્ય સ્તરીય એજન્સીઓ: નીતિ આયોગ કેન્દ્ર કક્ષાએ વિકાસનું પ્લાનિંગ કરે છે અને રાજ્ય સરકારો તેના અમલીકરણ માટે પોતાની નીતિઓ અને ખાતાકીય એજન્સીઓ બનાવે છે.
જિલ્લા વિકાસ એજન્સીઓ (DRDA): અશોક મહેતા સમિતિ (1978) ની ભલામણ મુજબ વિકાસનું પ્રથમ મહત્વનું કેન્દ્ર જિલ્લો છે. સ્થાનિક લોકોની નિકટ હોવાથી અને તમામ વિભાગોના દફતરો જિલ્લા મથકે હોવાથી જિલ્લા પંચાયતો અને સંબંધિત એજન્સીઓ વિકાસ યોજનાઓનું સંચાલન કરે છે.
સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ: 73મા અને 74મા બંધારણીય સુધારા (1992) દ્વારા ગ્રામ પંચાયતો, તાલુકા પંચાયતો, જિલ્લા પંચાયતો, નગરપાલિકાઓ અને મહાનગરપાલિકાઓને બંધારણીય દરજ્જો આપીને વિકાસના કામો સોંપાયા છે.
લોકશાહીમાં કેન્દ્રસ્થાને માનવી: અબ્રાહમ લિંકનના મતે "લોકશાહી એ લોકોની, લોકો માટે અને લોકો વડે ચાલતી સરકાર છે." લોકશાહીમાં કોઈપણ વિકાસીય નીતિનું આખરી ધ્યેય માનવ કલ્યાણ અને અંત્યોદય (છેવાડાના માનવી સુધી વિકાસ પહોંચાડવો) છે.
સહભાગીદારી દ્વારા વિકાસ: લોકશાહીમાં વિકાસ ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ બને છે જ્યારે તેમાં લોકોની સક્રિય ભાગીદારી હોય.
સમાનતા અને ન્યાય: બંધારણના રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો આર્થિક અને સામાજિક સમાનતા સ્થાપવાનો નિર્દેશ કરે છે.
નબળા વર્ગોનું રક્ષણ: પ્રો. જ્હોન રોલ્સના ન્યાયના સિદ્ધાંત મુજબ સમાજના પછાત અને વંચિત વર્ગોના વિકાસ માટે વિશેષ તકો આપવી એ સ્વસ્થ લોકશાહીની પૂર્વશરત છે.
કાયદાકીય ઉપાયો: મહિલાઓના કલ્યાણ અને સુરક્ષા માટે સંસદે ખાસ લગ્ન ધારો (1954), દહેજ પ્રતિબંધક ધારો (1961/1984), સમાન ભથ્થા ધારો (1976), ગર્ભપરીક્ષણ પ્રતિબંધક ધારો (1994), ઘરેલુ હિંસા પ્રતિબંધક ધારો (2005), અને કામના સ્થળે જાતીય સતામણી વિરોધી ધારો (2013) પસાર કર્યા છે.
યोजनाઓ અને કાર્યક્રમો: રાષ્ટ્રીય સ્તરે 'ઇન્દિરા મહિલા યોજના', 'બેટી બચાવો માતૃવંદના' વગેરે. ગુજરાતમાં વિદ્યાસહાયક ભરતી અને સરકારી નોકરીઓમાં 33% અનામત, અભયમ્ હેલ્પલાઇન (181), કુંવરબાઈનું મામેરું અને સરસ્વતી સાધના યોજના જેવી કલ્યાણકારી યોજનાઓ કાર્યરત છે.
મૂલ્યાંકન: આ તમામ પ્રયાસો છતાં 2011 ની વસતી ગણતરી મુજબ સ્ત્રી સાક્ષરતા દર (65.46%) પુરુષો (82.14%) કરતાં ઓછો છે અને જાતિ પ્રમાણ (1000 પુરુષોએ 919 સ્ત્રીઓ) ચિંતાજનક છે. આ દર્શાવે છે કે હજુ પણ સમાજમાં આ દિશામાં ઘણું કામ કરવું બાકી છે.
અર્થ: મહિલા સશક્તિકરણ (Women Empowerment) એ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા મહિલાઓ પોતાના હકો અને હિતો માટે સ્વાવલંબી બને છે તથા પોતાની સમસ્યાઓ અને અન્યાય સામે લડવા સક્ષમ બને છે.
મહત્વના પગલાં:
રાષ્ટ્રીય મહિલા પંચ: 1990 ના અધિનિયમ હેઠળ જાન્યુઆરી 1992 માં રાષ્ટ્રીય મહિલા પંચની રચના કરાઈ.
રાજકીય ભાગીદારી: 73મા અને 74મા સુધારાથી સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓમાં 33% અનામત અપાઈ (ગુજરાતમાં 2015 થી આ અનામત 50% કરાઈ છે).
રાષ્ટ્રીય નીતિ: 2001 માં કેન્દ્ર સરકારે ‘મહિલા સશક્તિકરણ નીતિ’ જાહેર કરી અને 2002 ના વર્ષને ‘મહિલા સશક્તિકરણ વર્ષ’ તરીકે ઉજવવામાં આવ્યું.
બંધારણીય જોગવાઈઓ: કલમ 17 હેઠળ અસ્પૃશ્યતા નાબૂદ કરાઈ. 1989 નો અત્યાચાર નાબૂદી કાયદો (Atrocity Act) ઘડાયો.
અનામત: લોકસભા, વિધાનસભાઓ, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને સરકારી નોકરીઓમાં વસતીના ધોરણે અનામત.
રાષ્ટ્રીય પંચો: 2003 ના સુધારાથી SC અને ST માટે અલગ-અલગ રાષ્ટ્રીય પંચો બનાવવામાં આવ્યા છે.
આદિવાસી વિકાસ: દિલીપસિંહ ભુરિયા સમિતિની ભલામણ મુજબ 50% થી વધુ આદિવાસી વસતી ધરાવતી પંચાયતોમાં હોદ્દાઓ અનામત રખાયા છે.