ધોરણ 12 | విષય: Rajyashastra
ભારતની વિદેશનીતિ ભારતીય મૂલ્યો (અહિંસા, વસુધૈવ કુટુંબકમ્) અને ભારતના બંધારણના અનુચ્છેદ 51 (રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો) પર આધારિત છે. તેના પાયાના મુખ્ય સિદ્ધાંતો નીચે મુજબ છે:
બિનજોડાણવાદ: બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી જગત જ્યારે બે લશ્કરી સત્તાજૂથો (યુ.એસ.એ. અને સોવિયેતસંઘ) માં વહેંચાઈ ગયું હતું, ત્યારે ભારતે કોઈ પણ જૂથમાં જોડાયા વિના સ્વતંત્ર વિદેશનીતિ અપનાવી.
સામ્રાજ્યવાદ અને સંસ્થાનવાદનો વિરોધ: બ્રિટિશ શાસનનો માઠો અનુભવ ધરાવતા ભારતે વિશ્વભરમાંથી સંસ્થાનવાદ અને સામ્રાજ્યવાદ સામે વિરોધ નોંધાવી, મુક્તિ ચળવળોને (જેમ કે ઇન્ડોનેશિયા, બાંગ્લાદેશ) નૈતિક ટેકો આપ્યો છે.
રંગભેદની નીતિ અને જાતિવાદનો વિરોધ: ભારત મનુષ્ય-મનુષ્ય વચ્ચેના ભેદભાવનો વિરોધ કરે છે. ગાંધીજીના સમયથી જ દક્ષિણ આફ્રિકાના રંગભેદ સામે ભારતે અવાજ ઉઠાવ્યો હતો.
વિશ્વના દેશો સાથે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો: કોઈપણ સત્તાજૂથના પ્રભાવ વિના વિશ્વના નાનાં-મોટાં તમામ રાષ્ટ્રો સાથે મૈત્રીપૂર્ણ અને આર્થિક સહકારના સંબંધો કેળવવા.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ (UN) અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું સમર્થન: ભારતે યુનોની સ્થાપના સમયથી જ સક્રિય સભ્ય તરીકે વિશ્વશાંતિ માટે યુનોના પ્રયાસો અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓનું સન્માન કર્યું છે.
શાંતિમય રીતે વિવાદોનો ઉકેલ: ભારતે ગાંધીજીના સત્ય અને અહિંસાના સિદ્ધાંતોને આધારે પરસ્પર વાટાઘાટો દ્વારા રાષ્ટ્રીય પ્રશ્નો ઉકેલવામાં વિશ્વાસ ધરાવે છે.
પંચશીલના સિદ્ધાંતો: 1954 માં પંડિત નેહરૂ અને ચીનના ચાઉ-એન-લાઈ વચ્ચે પંચશીલના 5 આદર્શો (પ્રાદેશિક અખંડિતતા અને સાર્વભૌમત્વનું સન્માન, બિન-આક્રમણ, અણહસ્તક્ષેપ, પરસ્પર લાભ/સમાનતા અને શાંતિમય સહઅસ્તિત્વ) રજૂ થયા.
સાધન શુદ્ધિનો આગ્રહ: લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવા માટે યોગ્ય અને લોકશાહી માર્ગોનો જ ઉપયોગ કરવો તે ભારતીય વિચારસરણીનો મુખ્ય આધાર છે.
વિદેશનીતિ શૂન્યાવકાશમાં ઘડાતી નથી. તેને અસર કરતાં મુખ્ય આંતરિક અને બાહ્ય પરિબળો નીચે મુજબ છે:
ભૌગોલિક પરિબળો:
સ્થાન અને વિસ્તાર: દક્ષિણ એશિયામાં ભારતનું સ્થાન (32,87,263 વર્ગ કિમી) વિશિષ્ટ છે. ઉત્તરે હિમાલય અને ત્રણ બાજુએ દરિયાઈ સરહદ સુરક્ષા અને વેપારની દૃષ્ટિએ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
વસતી: વિશ્વની છઠ્ઠા ભાગની વસતી ધરાવતો ભારત દેશ યુવાન વસતી (65% વસતી 35 વર્ષથી ઓછી વયની) ધરાવે છે, જે વિશ્વ માટે એક વિશાળ બજાર પૂરું પાડે છે.
કુદરતી સંસાધન અને આબોહવા: ખનીજ સંપત્તિ, ફળદ્રુપ મેદાનો અને ઉષ્ણકટિબંધીય સાનુકૂળ આબોહવા આપણી આર્થિક તાકાત છે.
વિજ્ઞાન અને ટેક્નોલોજી: આણ્વિક ઊર્જા, અવકાશ વિજ્ઞાન અને માહિતી ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રે મેળવેલી સિદ્ધિઓએ (જેમ કે 1974 અને 1998 ના પોખરણ અણુપરીક્ષણ) ભારતને એક પ્રાદેશિક શક્તિ બનાવી છે.
આર્થિક વિકાસ: હરિયાળી અને શ્વેત ક્રાંતિ દ્વારા અન્ન અને દૂધ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભરતા તથા ઔદ્યોગિક વિકાસે ભારતનું વર્ચસ્વ વધાર્યું છે.
ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિકોણ: 'સર્વે સન્તુ નિરામયા' (સૌ નીરોગી રહો) જેવી પ્રાચીન સંસ્કૃતિ અને મૂલ્યો ભારતીય વિદેશનીતિમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે. (દા.ત., 21 જૂન 'આંતરરાષ્ટ્રીય યોગ દિવસ').
ભારત તેના પડોશી રાષ્ટ્રો સાથે મૈત્રીપૂર્ણ અને સહકારભર્યા સંબંધો ઈચ્છે છે:
પાકિસ્તાન: ભાગલા સમયથી કાશ્મીર પ્રશ્ન, અંકુશ રેખા (LoC), સરહદી આતંકવાદ જેવા મુદ્દે તણાવ રહ્યો છે અને 1965, 1971 તથા 1999 (કારગીલ) માં યુદ્ધો થયાં છે. છતાં બસ/ટ્રેન સેવાઓ અને દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટોથી સંબંધો સુધારવા પ્રયાસ ચાલુ રહ્યા છે.
નેપાળ: 1950 ની શાંતિ અને મૈત્રી સંધિ દ્વારા ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક સંબંધો મજબૂત બન્યા છે. ભારતે નેપાળમાં શિક્ષણ, વીજળી, રસ્તા વગેરેમાં સહાય કરી છે. (તાજેતરમાં માઓવાદીઓનો પ્રભાવ અને ચીનની દખલગીરી પડકારરૂપ બની છે).
ચીન: 1954 માં પંચશીલ સ્વીકારવા છતાં 1962 ના ભારત-ચીન યુદ્ધથી સંબંધોમાં કડવાશ આવી. વર્તમાનમાં સરહદી વિવાદો હોવા છતાં આર્થિક સહકાર વધારવા બંને રાષ્ટ્રો પ્રયત્નશીલ છે.
બાંગ્લાદેશ: 1971 માં બાંગ્લાદેશના ઉદ્ભવથી જ મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો છે. 2015 માં બંને દેશો વચ્ચે ઐતિહાસિક 'એન્કલેવ' (એકબીજાના વિસ્તારોની આપ-લે) કરાર દ્વારા સરહદી પ્રશ્નનું શાંતિપૂર્ણ સમાધાન આવ્યું.
શ્રીલંકા: ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક સમાનતા. શ્રીલંકાના વંશીય સંઘર્ષ ઉકેલવા ભારતે શાંતિ રક્ષકદળ (IPKF) મોકલ્યું હતું. 1998 માં મુક્ત વેપાર કરાર થયો.
અર્થ: બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી વિશ્વમાં યુ.એસ.એ. (મૂડીવાદી જૂથ) અને સોવિયેતસંઘ (સામ્યવાદી જૂથ) એમ બે મહાસત્તાઓ વચ્ચે ઠંડુયુદ્ધ (Cold War) ચાલી રહ્યું હતું. આ તબક્કે કોઈપણ લશ્કરી જૂથમાં જોડાયા વિના સ્વતંત્ર, વિવેકબુદ્ધિપૂર્વક અને શાંતિપૂર્ણ વિદેશનીતિ અનુસરવાના અભિગમને બિનજોડાણવાદ કહે છે.
ભારતની ભૂમિકા:
પંડિત જવાહરલાલ નેહરૂ બિનજોડાણવાદી ચળવળ (NAM) ના મુખ્ય ઘડવૈયા હતા.
નેહરૂજીએ ભારતની વિદેશનીતિના ત્રણ ધ્યેયો રાખ્યા: (i) પ્રાદેશિક એકતાનું રક્ષણ અને સ્વાયત્તતા, (ii) આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને (iii) આર્થિક વિકાસ.
બિનજોડાણવાદ તટસ્થતા કે રાજકીય નિષ્ક્રિયતા નથી, પણ રાષ્ટ્રીય હિતોની જાળવણી અને બંને જૂથો તરફથી આર્થિક-વૈજ્ઞાનિક સહાય મેળવવાની વ્યૂહરચના હતી.
ભારતે ત્રીજા વિશ્વના (એશિયા-આફ્રિકાના) નવા સ્વતંત્ર થયેલા દેશોને સંગઠિત કરી વિશ્વશાંતિ જાળવવામાં અગ્રેસર ભૂમિકા ભજવી.
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી અસ્તિત્વમાં આવેલી દ્વિધ્રુવી વિશ્વવ્યવસ્થામાં અમેરિકા કે રશિયાના લશ્કરી જૂથોમાં જોડાયા વિના રહેવાની નીતિ એટલે બિનજોડાણવાદ.
તેના મુખ્ય ત્રણ લક્ષણો હતા: (૧) કોઈપણ લશ્કરી જૂથમાં જોડાવાનો ઇનકાર, (૨) વિદેશનીતિમાં વિવેકબુદ્ધિથી નિર્ણયો લેવા અને (૩) તમામ દેશો સાથે મૈત્રી.
આ નીતિ રાજકીય અલિપ્તતા નથી પરંતુ વિશ્વશાંતિ, સ્વાયત્તતા અને રાષ્ટ્રીય વિકાસ સાધવાનું એક સબળ સાધન છે.
1947 ના ભાગલાથી જ વૈમનસ્યના બીજ રોપાયા હતા. બંને દેશો વચ્ચે 1965, 1971 અને 1999 (કારગીલ) માં યુદ્ધો થયાં છે.
મુખ્ય વિવાદો: કાશ્મીર પ્રશ્ન, અંકુશ રેખા (LoC), સરહદી ઘૂસણખોરી અને પાકિસ્તાનપ્રેરિત આતંકવાદ.
સહકારના પ્રયાસો: શાંતિ સ્થાપવા બસ અને ટ્રેન સેવાઓ શરૂ કરાઈ. બંને રાષ્ટ્રો વચ્ચે દ્વિપક્ષીય વાટાઘાટોથી વેપાર અને હકારાત્મક માહોલ ઊભો કરવા સમયાંતરે પ્રયાસો થતા રહ્યા છે.
પૂરું નામ: દક્ષિણ એશિયાઈ પ્રાદેશિક સહકાર સંગઠન (South Asian Association for Regional Cooperation).
સ્થાપના: 1985 માં 7 રાષ્ટ્રો દ્વારા. (હાલમાં 8 સભ્યો: ભારત, પાકિસ્તાન, બાંગ્લાદેશ, નેપાળ, શ્રીલંકા, ભૂતાન, માલદીવ અને અફઘાનિસ્તાન).
મુખ્ય મથક: કાઠમંડુ (નેપાળ).
ઉદ્દેશ્ય: દક્ષિણ એશિયાના લોકોનું કલ્યાણ, જીવનધોરણમાં સુધારો, આર્થિક-સામાજિક-સાંસ્કૃતિક વિકાસ અને સામૂહિક આત્મનિર્ભરતા મેળવવી. ભારતે આ સંગઠનમાં મોટાભાઈ તરીકે ઉદારતા દર્શાવી સહયોગ આપ્યો છે.
પરિચય: ૨૦ મહત્વના આંતરરાષ્ટ્રીય રાષ્ટ્રો અને યુરોપિયન સંઘનું સંગઠન, જેની સ્થાપના ૧૯૯૯ માં થઈ હતી.
સભ્યો: યુ.એસ.એ., રશિયા, બ્રિટન, ચીન, ઓસ્ટ્રેલિયા, ભારત, બ્રાઝિલ, જાપાન, જર્મની, ફ્રાન્સ વગેરે.
હેતુ: વૈશ્વિક આર્થિક નીતિઓમાં સંકલન સાધવું અને આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય સ્થિરતા જાળવવી.
શિખર સંમેલન: પ્રથમ શિખર પરિષદ ૨૦૦૮ માં વોશિંગ્ટન ડી.સી. ખાતે યોજાઈ હતી. જેમાં વૈશ્વિક આર્થિક પ્રશ્નો પર ઉચ્ચસ્તરીય ચર્ચા થાય છે.
એકબીજા રાષ્ટ્રોની પ્રાદેશિક અખંડિતતા અને સાર્વભૌમત્વને માન આપવું.
બિન-આક્રમણ.
બીજા રાજ્યની આંતરિક બાબતોમાં અણહસ્તક્ષેપ.
પરસ્પર લાભ અને સમાનતા.
શાંતિમય સહઅસ્તિત્વ.