ધોરણ 12 | విષય: Rajyashastra
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ની સ્થાપના માટે મુખ્યત્વે નીચે મુજબના પરિબળો જવાબદાર હતા:
પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ અને રાષ્ટ્રસંઘની નિષ્ફળતા: 1914 થી 1918 દરમિયાન લડાયેલા પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી વિશ્વમાં શાંતિ અને સલામતી જાળવવા માટે 'રાષ્ટ્રસંઘ' (The League of Nations) ની રચના કરવામાં આવી હતી. પરંતુ આ સંસ્થા તેના હેતુઓ સિદ્ધ કરવામાં નિષ્ફળ રહી.
બીજું વિશ્વયુદ્ધ અને ભયાનક માનવસંહાર: 1939 થી 1945 દરમિયાન બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં મોટા પાયે સંહાર થયો. ભવિષ્યની પેઢીઓને યુદ્ધની ભયાનક પીડામાંથી બચાવવા માટે એક મજબૂત અને પ્રભાવશાળી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાની અનિવાર્યતા ઊભી થઈ.
સ્થાપના માટેની મંત્રણાઓ: બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન જ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ (U.N.) ની રચના માટેની મંત્રણાઓ શરૂ થઈ.
સાન ફ્રાન્સિસ્કો પરિષદ અને ખતપત્ર: 26 જૂન, 1945 ના રોજ સાન ફ્રાન્સિસ્કો પરિષદમાં 51 સભ્યરાજ્યોએ સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ખતપત્ર (ચાર્ટર) પર સહી કરી તેનો સ્વીકાર કર્યો.
સત્તાવાર અસ્તિત્વ: 24 મી ઓક્ટોબર, 1945 ના રોજ સંયુક્ત રાષ્ટ્રસંઘ સત્તાવાર રીતે અસ્તિત્વમાં આવ્યું. તેથી 24 ઓક્ટોબરને 'સંયુક્ત રાષ્ટ્ર દિન' (UN Day) તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના મુખ્ય હેતુઓ નીચે મુજબ છે:
ભવિષ્યની પેઢીઓને યુદ્ધની પીડામાંથી બચાવવી તથા આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સલામતી જાળવવી.
મૂળભૂત માનવ હક્કો, માનવ પ્રતિષ્ઠા અને મૂલ્યોમાં દ્રઢ વિશ્વાસ ઉત્પન્ન કરવો.
સમગ્ર માનવજાતના આર્થિક અને સામાજિક વિકાસને વેગ આપવો.
સમાન હક્કો અને પ્રજાના આત્મનિર્ણયના સિદ્ધાંતના આધારે રાષ્ટ્રો વચ્ચે મૈત્રીભર્યા સંબંધો સ્થાપવા.
આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અને સંધિઓથી ઉદ્ભવતા આદેશો પ્રત્યે સન્માન જાળવવું.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રના પાયાના સિદ્ધાંતો નીચે મુજબ છે:
સાર્વત્રિક સમાનતા: તમામ સભ્યરાષ્ટ્રોની સમાનતાનો સ્વીકાર કરીને 'એક સભ્યરાજ્ય, એક મત' ની નીતિ અમલમાં મૂકાઈ છે. (સલામતી સમિતિના 5 કાયમી સભ્યોને 'વીટો' સત્તા આપવામાં આવી છે).
જવાબદારીઓનું પાલન: તમામ સભ્યોએ ખતપત્ર દ્વારા સ્વીકારેલી જવાબદારીઓ વફાદારીપૂર્વક બજાવવી.
શાંતિમય સમાધાન: પોતાના આંતરરાષ્ટ્રીય મતભેદો કે વિવાદોનો શાંતિમય ઉપાયો દ્વારા ઉકેલ લાવવો.
બળપ્રયોગનો વિરોધ: અન્ય સભ્યરાજ્યની પ્રાદેશિક એકતા કે રાજકીય સ્વાતંત્ર્ય સામે ધમકી કે બળનો ઉપયોગ ન કરવો.
યુ.એન.ને સહાય: યુ.એન. ની દરેક કામગીરીમાં સહાય કરવી અને જે રાજ્ય સામે યુ.એન. પગલાં લે તેને મદદ ન કરવી.
આંતરિક બાબતોમાં અણહસ્તક્ષેપ: કોઈ પણ રાજ્યની આંતરિક બાબતોમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર કોઈ દખલ કરશે નહીં.
બિન-સભ્ય રાષ્ટ્રો પર પ્રભાવ: યુ.એન. ના સભ્ય ન હોય તેવાં રાષ્ટ્રો પણ આ શાંતિપૂર્ણ સિદ્ધાંતો પ્રમાણે વર્તે તેવો પ્રયાસ કરવો.
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર સામે વર્તમાન સમયમાં નીચે મુજબના મુખ્ય પડકારો રહેલા છે:
ત્રાસવાદ (આતંકવાદ) અને વંશીય અથડામણોનો વધતો જતો ખતરો તથા તેના કારણે ઊભી થતી શરણાર્થીઓની સમસ્યા.
વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં માનવહકોના ભંગની નિરંતર બનતી ઘટનાઓ.
લોકોની સક્રિય અને અર્થપૂર્ણ સામેલગીરી હોય તેવી લોકશાહી રાજકીય વ્યવસ્થાના સાર્વત્રિક સ્વીકારનો અભાવ.
વૈશ્વિક પર્યાવરણ અને આબોહવા પરિવર્તન સામે ઊભો થતો ગંભીર ખતરો.
વ્યાપક ગરીબી, ભૂખમરો અને અસમાનતાની વધતી જતી સમસ્યા.
અણુશસ્ત્રો, રાસાયણિક શસ્ત્રો તથા જૈવિક શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન અને તેનો સંગ્રહ/વિસ્તરણ.
તે સંયુક્ત રાષ્ટ્રનું સૌથી મોટું અને તમામ સભ્યરાજ્યોનું બનેલું અંગ છે. (દરેક દેશ વધુમાં વધુ 5 પ્રતિનિધિ મોકલી શકે, પણ મત 1 જ આપી શકે).
દર વર્ષે તેની સામાન્ય બેઠક મળે છે જેમાં 1 પ્રમુખ અને 21 ઉપપ્રમુખો ચૂંટાય છે.
કાર્યો: વિશ્વશાંતિ, માનવહકો અને આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા અંગે ચર્ચા કરવી; અંદાજપત્ર મંજૂર કરવું; સલામતી સમિતિના બિનકાયમી સભ્યો, આંતરરાષ્ટ્રીય અદાલતના ન્યાયાધીશો અને મહામંત્રીની ચૂંટણી કરવી.
તે યુ.એન.નું સૌથી મહત્વનું કારોબારી અંગ છે. તેની કુલ સભ્યસંખ્યા 15 છે (5 કાયમી: યુ.એસ., રશિયા, યુ.કે., ફ્રાન્સ, ચીન અને 10 બિનકાયમી, જે 2 વર્ષ માટે ચૂંટાય છે).
કાયમી સભ્યો પાસે 'વીટો' (Veto - નિષેધાધિકાર) ની વિશિષ્ટ નકારાત્મક સત્તા છે.
કાર્ય: આંતરરાષ્ટ્રીય શાંતિ અને સલામતી જાળવવાનું, વિવાદોની તપાસ કરવાનું તથા નવા રાજ્યોના સભ્યપદ અંગે ભલામણ કરવાનું છે.
જે પ્રદેશોએ હજુ સ્વ-શાસન પ્રાપ્ત કર્યું ન હોય તેવા સંસ્થાનોના વહીવટની દેખરેખ માટે આ સમિતિની રચના કરવામાં આવી છે.
આ સમિતિનો મુખ્ય હેતુ આવા પ્રદેશો ઝડપથી સ્વતંત્ર થઈ સાર્વભૌમ રાજ્ય બને તે માટે પ્રયત્નો કરવાનો છે.
તે વહીવટકર્તા દેશો પાસેથી અહેવાલો મેળવે છે અને પ્રદેશોની મુલાકાત લઈને સ્થિતિની સમીક્ષા કરે છે.
1959 માં ક્યુબામાં ફિડલ કાસ્ટ્રો સત્તા પર આવ્યા, જે સોવિયેત યુનિયન (USSR) તરફી હતા.
1960 માં રશિયાએ ક્યુબામાં અણુશસ્ત્રો સ્થાપવાની જાહેરાત કરી, જેથી અમેરિકા (USA) ની સુરક્ષા જોખમાઈ.
પ્રતિભાવરૂપે યુ.એસ. પ્રમુખ કેનેડીએ ક્યુબા ફરતે લશ્કરી નાકાબંધી કરી. આનાથી બંને મહાસત્તાઓ સામસામે આવી ગઈ અને ત્રીજા વિશ્વયુદ્ધની ભીતિ ઊભી થઈ.
યુ.એન. ના મહામંત્રી ઉથાંટ ની મધ્યસ્થતાથી સંવાદ સાધીને આ શાંતિપૂર્ણ સમાધાન મેળવવામાં આવ્યું.
1956 માં ઇજિપ્તના પ્રમુખ કર્નલ નાસરે સુએઝ નહેરનું રાષ્ટ્રીયકરણ કર્યું, જેથી બ્રિટન અને ફ્રાન્સના હિતો જોખમાયા.
બ્રિટન, ફ્રાન્સ અને ઇઝરાયેલે ઇજિપ્ત પર આક્રમણ કર્યું.
સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સામાન્ય સભાએ ઇમરજન્સી ઠરાવ પસાર કરીને યુ.એન. નું શાંતિરક્ષક દળ (UN Peacekeeping Force) મોકલ્યું અને આ ત્રણેય દેશોને પોતાના સૈનિકો પાછા ખેંચવા મજબૂર કરી સમસ્યા હલ કરી.
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી જર્મની અને તેની રાજધાની બર્લિનને 4 ભાગોમાં (USA, UK, ફ્રાન્સ અને USSR વચ્ચે) વહેંચવામાં આવ્યા હતા.
1948 માં પશ્ચિમી દેશોએ પશ્ચિમ જર્મનીમાં આર્થિક અને નાણાકીય સુધારા દાખલ કર્યા, જે રશિયાને પસંદ ન પડતા તેણે પશ્ચિમ બર્લિનની નાકાબંધી કરી દીધી.
બંને જૂથો વચ્ચે ભયાનક તણાવ સર્જાયો. સંયુક્ત રાષ્ટ્રની સલામતી સમિતિએ દખલગીરી કરીને આ કટોકટી હળવી બનાવવામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો.