ધોરણ 12 | విષય: Rajyashastra
કુદરતી સંસાધનો એ મનુષ્યના અસ્તિત્વ અને વિકાસ માટે અત્યંત ઉપયોગી છે. આપણને પૃથ્વીના વિવિધ આવરણોમાંથી નીચે મુજબના સંસાધનો અને તેની ઉપયોગિતા પ્રાપ્ત થાય છે:
વાતાવરણ: શ્વાસોશ્વાસ માટે ઓક્સિજન (પ્રાણવાયુ) અને વનસ્પતિની વૃદ્ધિ માટે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ પૂરો પાડે છે.
જલાવરણ: પીવા માટે, ઘરવપરાશ માટે અને ખેતીમાં સિંચાઈ માટે પાણી આપે છે. આ ઉપરાંત સમુદ્રમાંથી માછલીઓ અને સમુદ્રી ઘાસ જેવા ખાદ્ય સંસાધનો પણ મળે છે.
મૃદાવરણ (જમીન): ભોજન આપનાર ખેતીનો મુખ્ય આધાર છે. માટીના સૂક્ષ્મ પોષક તત્ત્વો વનસ્પતિના વિકાસ માટે જરૂરી છે. મૃદાવરણમાંથી મળતા પથ્થર, રેતી અને કપચી બાંધકામમાં વપરાય છે. ખનીજતેલ, કોલસો અને કુદરતી વાયુ ઉદ્યોગો તથા મશીનો ચલાવવા માટે ઊર્જા પૂરી પાડે છે.
જીવાવરણ: વનસ્પતિ અને પાલતુ પ્રાણીઓમાંથી આપણને ખોરાક, વસ્ત્રો, ઇંધણ તેમજ બાંધકામ માટે ઇમારતી લાકડું મળી રહે છે.
કુદરતી સંસાધનોના રક્ષણ અને સંરક્ષણ માટે નાગરિક તરીકે આપણી નીચે મુજબની ભૂમિકા હોવી જોઈએ:
જરૂર ન હોય ત્યારે વીજળીથી ચાલતાં સાધનો (લાઇટ, પંખા, ટીવી વગેરે) બંધ કરવાં અને વિદ્યુત ઉપકરણોને 'સ્ટેન્ડબાય' મોડ પર ન રાખવાં.
બલ્બ અને ટ્યૂબલાઇટને સાફ રાખવાં જેથી પૂરતો પ્રકાશ મળે.
રસોઈ માટે પ્રેશર કુકર અને સૂર્યકુકરનો ઉપયોગ કરવો તથા રસોઈ બનાવતી વખતે વાસણો ઢાંકીને રાખવાં જેથી ઊર્જાની બચત થાય.
નજીકના અંતર માટે કે વાહનવ્યવહાર માટે સાઇકલનો ઉપયોગ કરવો.
પ્લાસ્ટિકનો ઓછામાં ઓછો ઉપયોગ કરવો અને કચરો બાળવો નહીં.
ફટાકડા ફોડવા નહીં જેથી હવાનું અને અવાજનું પ્રદૂષણ રોકી શકાય.
તળાવો, સરોવરો અને નદીઓને પ્રદૂષિત ન કરવાં તેમજ પાણીનો વિવેકપૂર્વક ઉપયોગ કરવો.
ખેતીમાં જંતુનાશક દવાઓ અને રાસાયણિક ખાતરોનો અનિવાર્ય હોય ત્યારે જ અને ભલામણ કરેલી માત્રામાં ઉપયોગ કરવો.
વિકાસનો આધાર: દરેક રાજ્ય કે દેશના વિકાસનો આધાર તેની પાસે રહેલાં કુદરતી સંસાધનો જેવાં કે નદીઓ, સરોવરો, ફળદ્રુપ જમીન, ખનીજો, સમુદ્રકિનારો અને ખનીજતેલ પર હોય છે.
ભૂ-રાજકારણ (Geo-Politics): પોતાની પાસેના કુદરતી સંસાધનોને જાળવી રાખવા અને બીજાં સંસાધનો મેળવવા માટે રાજ્યો વચ્ચે વર્ષોથી અંદરોઅંદર સંઘર્ષો થાય છે, જેને ભૂ-રાજકારણ કહેવાય છે.
જળ વિવાદો: વિશ્વના 100 જેટલા દેશો 13 મોટી નદીઓ અને સરોવરોના પાણીમાં ભાગીદારી ધરાવે છે. ઉપરવાસમાં આવેલા દેશો નીચાણવાળા દેશોનો પાણીપુરવઠો રોકીને રાજકીય અસ્થિરતા ઊભી કરી શકે છે (દા.ત. નાઇલ નદી માટે ઇથિયોપિયા અને ઇજિપ્ત વચ્ચે વિવાદ).
દેશની અંદરના વિવાદો: એક જ દેશના રાજ્યો વચ્ચે પણ સંસાધનો માટે વિવાદ થાય છે. જેમ કે ભારતમાં કાવેરી નદીના પાણી માટે કર્ણાટક અને તામિલનાડુ વચ્ચે તથા કૃષ્ણા નદીના પાણી માટે કર્ણાટક અને આંધ્રપ્રદેશ વચ્ચે વિવાદ છે.
કુદરતી સંસાધનો પર નિયંત્રણ મેળવવા અને વેપાર માટેના બજારો તથા કાચો માલ મેળવવા રાજ્યો વચ્ચે યુદ્ધો અને સંઘર્ષો થતા આવ્યા છે.
બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી સામ્યવાદ અને મૂડીવાદ જેવી બે આર્થિક વિચારધારાઓના સંઘર્ષે વિશ્વને બે ભાગમાં વહેંચી દીધું હતું.
વર્તમાન સમયમાં વિકસિત અને વિકાસશીલ દેશો વચ્ચે આર્થિક અસમાનતા વધી રહી છે.
વૈશ્વિકીકરણના યુગમાં બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ (MNCs) નું વર્ચસ્વ વધ્યું છે, જેનાથી દેશોનું સાર્વભૌમત્વ નબળું પડ્યું છે. શસ્ત્ર ઉત્પાદન કરતી કંપનીઓ વિશ્વ રાજકારણને પ્રભાવિત કરે છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય બજારો એકબીજા સાથે જોડાયેલા હોવાથી કોઈ એક દેશની તેજી કે મંદીની અસર સમગ્ર વિશ્વ પર પડે છે.
વિશ્વ આજે સાંસ્કૃતિક રીતે વિભાજિત છે. એક તરફ ધાર્મિક કટ્ટરતાવાદ વધી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ મીડિયા અને સોશિયલ મીડિયાના કારણે આધુનિકીકરણ ઝડપથી ફેલાઈ રહ્યું છે.
લોકશાહી મૂલ્યો, માનવહક્કો અને વિજ્ઞાનની સામે અસમાનતા અને ધાર્મિક કટ્ટરતા વચ્ચે ટક્કર જોવા મળે છે.
આ કટોકટીને પહોંચી વળવા શિક્ષણ દ્વારા બિનસાંપ્રદાયિક મૂલ્યોના પ્રચાર-પ્રસારના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.
વૈશ્વિકીકરણના કારણે કેટલાક સમુદાયો પોતાની સાંસ્કૃતિક ઓળખની કટોકટી (Identity Crisis) પણ અનુભવી રહ્યા છે.
વિશ્વ રાજકારણે અત્યાર સુધી સંસ્થાનવાદ, સામ્રાજ્યવાદ, પ્રથમ અને દ્વિતીય વિશ્વયુદ્ધ, ઠંડું યુદ્ધ (Cold War) અને આતંકવાદ જેવી રાજકીય કટોકટીઓનો સામનો કર્યો છે.
કુદરતી સંસાધનો મેળવવાની હોડ, ધાર્મિક કટ્ટરતા, જાતિવાદ અને શસ્ત્ર ઉત્પાદક કંપનીઓની સ્પર્ધા આ રાજકીય કટોકટી માટે જવાબદાર છે.
ઉત્તર કોરિયા દ્વારા અણુશસ્ત્રો અને પ્રક્ષેપાસ્ત્રો (મિસાઇલો) ના પરીક્ષણો વિશ્વ માટે ચિંતાનો વિષય છે.
કેટલાક રાજ્યો આતંકવાદ અને ધાર્મિક કટ્ટરતાને પ્રોત્સાહન આપે છે તે પણ સુરક્ષા માટે સવાલ ઊભો કરે છે.
દક્ષિણ ચીન સમુદ્રમાં ચીનનો વધતો પ્રભાવ તેના પડોશી દેશો (ભારત, જાપાન, તાઇવાન વગેરે) માટે રાજકીય પડકાર બની રહ્યો છે.
સ્થળ અને સમય: ચીપકો આંદોલન વર્ષ 1970 માં ઉત્તરાંચલ (વર્તમાન ઉત્તરાખંડ) ના તેહરી ગઢવાલ જિલ્લામાં શરૂ થયું હતું.
કારણ: સરકાર દ્વારા નવા રસ્તા બનાવવા માટે અવરોધરૂપ વૃક્ષો કાપવાનો નિર્ણય લેવાયો હતો.
વિરોધની પદ્ધતિ: ગઢવાલના રેની ગામમાં જ્યારે કોન્ટ્રાક્ટરના મજૂરો વૃક્ષો કાપવા આવ્યા ત્યારે સ્થાનિક મહિલાઓએ તેનો સખત વિરોધ કર્યો. મજૂરો ન માનતા મહિલાઓ વૃક્ષોને બાથ ભરીને (આલિંગન આપીને) ચોંટી ગઈ અને લલકાર કર્યો કે "વૃક્ષો કાપતા પહેલાં અમને કાપો".
પરિણામ: આખરે વૃક્ષો કાપવાની કામગીરી રદ કરવી પડી.
નેતૃત્વ: આ આંદોલનને સુંદરલાલ બહુગુણા, ચંડીપ્રસાદ અને ગૌરાદેવી જેવા પર્યાવરણપ્રેમીઓએ નેતૃત્વ પૂરું પાડ્યું હતું.
મહત્ત્વ: આ આંદોલને ભારત અને વિશ્વને અહિંસક અને સત્યાગ્રહના માર્ગે પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવાની પ્રેરણા આપી.
જૈવિક (Biotic) સંસાધનો: વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ, વનસ્પતિજન્ય અને પ્રાણીજન્ય પદાર્થો.
અજૈવિક (Abiotic) સંસાધનો: હવા, પાણી, સૂર્યપ્રકાશ, રેતી, માટી, પથ્થર વગેરે.