ધોરણ 12 | విષય: SPCC
જે અરજદારોનાં શૅર મંજૂર થયા હોય તેમનાં નામ કંપનીનાં સભ્યપત્રકમાં નોંધવામાં આવે છે.
અર્થ: જે વ્યક્તિનું નામ લેખિત સંમતિ દ્વારા અથવા શૅર અરજી દ્વારા કંપનીનાં સભ્યપત્રકમાં નોંધેલ હોય તે કંપનીના સભ્ય ગણાય છે.
વ્યાખ્યા: કંપની ધારામાં જણાવ્યા મુજબ, “જે વ્યક્તિએ કંપનીનાં આવેદનપત્રમાં સહી કરી સભ્ય થવા સંમતિ આપી હોય અને જે અન્ય વ્યક્તિએ કંપનીનાં સભ્ય થવા લેખિત સંમતિ આપી હોય તે કંપનીનો સભ્ય ગણાય.”
કેટલાક સંજોગોમાં વ્યક્તિ કંપનીની સભ્ય હોય છે પરંતુ શૅરહોલ્ડર હોતી નથી, જેમ કે:
જે વ્યક્તિએ આવેદનપત્રમાં સહી કરી હોય પરંતુ શૅર ખરીદ્યા ન હોય.
બાંયધરીથી મર્યાદિત જવાબદારીવાળી કંપનીમાં માત્ર ચોક્કસ રકમ પૂરતી બાંયધરી આપી હોય અને શૅર ન હોય.
શૅર બીજાને વેચી દીધા હોય પરંતુ સભ્યપત્રકમાંથી નામ રદ ન થયું હોય.
શૅરહોલ્ડર હોવા છતાં વ્યક્તિ સભ્ય ન હોય તેવા સંજોગો નીચે મુજબ છે:
કંપનીનાં શૅર ખરીદનાર વ્યક્તિ શૅરહોલ્ડર ગણાય છે, પરંતુ જ્યાં સુધી તે પોતાનું નામ સભ્યપત્રકમાં ન નોંધાવે ત્યાં સુધી તે કંપનીનો સભ્ય ગણાતો નથી.
શૅરહોલ્ડરનું અવસાન થતાં તેના કાયદેસરના પ્રતિનિધિ શૅરહોલ્ડર બને છે, પરંતુ સભ્યપત્રકમાં નામ ન નોંધાય ત્યાં સુધી તે સભ્ય ગણાતા નથી.
સામાન્ય રીતે ગૌણ કંપની શાસક કંપનીનું સભ્યપદ ન મેળવી શકે, પરંતુ નીચેના અપવાદરૂપ સંજોગોમાં મેળવી શકે છે:
શાસક કંપનીનાં કોઈ સભ્યનું અવસાન થાય અને ગૌણ કંપની કાયદેસરનાં પ્રતિનિધિ તરીકે શૅર ધારણ કરે ત્યારે.
ગૌણ કંપની કોઈ પણ સભ્યનાં ટ્રસ્ટી તરીકે હોદ્દો ધરાવતી હોય અને આવા ટ્રસ્ટમાં કોઈ પણ હિતસંબંધ ન હોય ત્યારે.
આ કાયદાના અમલ પહેલાં કોઈ ગૌણ કંપની શાસક કંપનીનું સભ્યપદ મેળવ્યા બાદ તે કંપનીઓ વચ્ચે સંબંધ સ્થાપિત થયો હોય ત્યારે.
જે વ્યક્તિનું નામ લેખિત સંમતિ દ્વારા કે શૅર અરજી દ્વારા સભ્યપત્રકમાં નોંધાયેલ હોય તે સભ્ય છે; જ્યારે જે વ્યક્તિ કંપનીનાં શૅર ધરાવતી હોય તે શૅરહોલ્ડર છે.
સહી: આવેદનપત્રની સ્થાપનાની કલમમાં સહી કરનાર વ્યક્તિ આપોઆપ સભ્ય બને છે, જ્યારે શૅરહોલ્ડરની આવેદનપત્રમાં સહી હોવી જરૂરી નથી.
કાયદાકીય હસ્તાંતરણ: કાયદેસરનો પ્રતિનિધિ શૅર ફેરબદલીની પ્રક્રિયા દ્વારા સભ્યપત્રકમાં નામ નોંધાવે ત્યારે સ
શૅર ફેરબદલી દ્વારા: જ્યારે કોઈ શૅરહોલ્ડર પોતાના શૅર સ્વેચ્છાએ અન્ય વ્યક્તિને વેચે ત્યારે શૅર ફેરબદલીની વિધિને અનુસરીને ખરીદનાર વ્યક્તિ કંપનીનું સભ્યપદ મેળવે છે.
કાયદાકીય હસ્તાંતરણ દ્વારા: જ્યારે કોઈ શૅરહોલ્ડરનું અવસાન થાય, નાદાર કે અસ્થિર મગજનો જાહેર થાય ત્યારે કાયદાકીય પ્રક્રિયા દ્વારા ફરજિયાત ફેરબદલી થાય છે અને તેના વારસદાર કે કાયદેસરના પ્રતિનિધિનું નામ સભ્યપત્રકમાં દાખલ થતાં તેઓ સભ્યપદ મેળવે છે.
કાયદાની દૃષ્ટિએ સ્વતંત્ર અસ્તિત્વ તેમજ વ્યક્તિત્વ ધરાવનાર કોઈ પણ એકમ કંપનીનું સભ્યપદ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. આ અંગે નીચેની વ્યક્તિઓ કે સંસ્થાઓ સભ્યપદ મેળવી શકે છે:
જીવંત વ્યક્તિ: ભારતીય કરારના કાયદા મુજબ કરાર કરવા માટે સમર્થ એવી કોઈ પણ જીવંત વ્યક્તિ (સગીર, નાદાર કે અસ્થિર મગજની વ્યક્તિ સિવાય) સભ્ય બની શકે છે.
પેઢીના ભાગીદારો: ભાગીદારી પેઢી સીધી સભ્ય બની ન શકે, પરંતુ તેના ભાગીદારો વ્યક્તિગત કે સંયુક્તપણે સભ્યપદ મેળવી શકે છે.
હિન્દુ અવિભક્ત કુટુંબ (HUF): કુટુંબનો કર્તા પોતાના કે સંયુક્ત નામે શૅર ખરીદીને સભ્યપદ પ્રાપ્ત કરી શકે છે.
ટ્રસ્ટ: નવા કંપની ધારા મુજબ કોઈ પણ ટ્રસ્ટ કંપનીનાં શૅર ખરીદીને સભ્ય બની શકે છે.
વિદેશી વ્યક્તિ: અન્ય દેશની વ્યક્તિ ભારતીય કંપનીના શૅર ધારણ કરી સભ્ય બની શકે છે (સિવાય કે યુદ્ધ કે કટોકટી વખતે દુશ્મન દેશની હોય).
સંયુક્ત શૅર ધરાવનાર: બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ સંયુક્ત નામે શૅર ખરીદીને સભ્ય બની શકે છે.
કંપની: કાયદા દ્વારા અસ્તિત્વમાં આવેલી સ્વતંત્ર કૃત્રિમ વ્યક્તિ હોવાથી કંપની પોતાના નિયમનપત્ર અનુસાર બીજી કંપનીનું સભ્યપદ મેળવી શકે છે.
અન્ય સંસ્થાઓ: સહકારી કાયદા કે અન્ય કાયદા હેઠળ નોંધાયેલી સંસ્થાઓ પોતાના બંધારણ મુજબ સભ્ય બની શકે છે.
કંપનીનું સભ્યપદ મેળવવાની મુખ્ય રીતો નીચે મુજબ છે:
આવેદનપત્રમાં સહી દ્વારા: આવેદનપત્રની સ્થાપનાની કલમમાં સહી કરનાર વ્યક્તિ કંપનીની નોંધણીનું પ્રમાણપત્ર મળેથી આપોઆપ સભ્ય બને છે.
શૅર ફાળવણી દ્વારા: વિજ્ઞાપનપત્ર દ્વારા જાહેર જનતા પાસેથી અરજીઓ મંગાવી, શૅર મંજૂર થયા બાદ અરજદારનું નામ સભ્યપત્રકમાં નોંધવાથી સભ્યપદ મળે છે.
શૅર ફેરબદલી દ્વારા: શૅરહોલ્ડર પોતાના શૅર અન્યને વેચે ત્યારે શૅર ફેરબદલીની વિધિ દ્વારા ખરીદનાર સભ્યપદ મેળવે છે.
કાયદાકીય હસ્તાંતરણ દ્વારા: શૅરહોલ્ડરનું અવસાન કે નાદારી જેવા સંજોગોમાં કાયદાકીય પ્રક્રિયા દ્વારા વારસદાર કે પ્રતિનિધિ સભ્ય બને છે.
અવેજ તરીકે મેળવેલ શૅર દ્વારા: કંપનીની સ્થાપના સમયે સેવા આપનાર નિષ્ણાતોને મહેનતાણા બદલ આપેલા શૅરથી સભ્યપદ મળે છે.
સભ્ય તરીકેનો ખોટો દેખાવ કરીને: સભ્યપદ ન હોવા છતાં આભાસી વર્તન કે દેખાવ દ્વારા વ્યક્તિ સભ્ય તરીકે જવાબદાર બને છે.
ત્યાગપત્રનો ઉપયોગ કરીને: હકના શૅરના ત્યાગપત્રના આધારે અન્ય વ્યક્તિ શૅરહોલ્ડર બની સભ્યપદ મેળવે છે.
રૂપાંતરપાત્ર ડિબેન્ચરધારક દ્વારા: રૂપાંતરપાત્ર ડિબેન્ચર ઇક્વિટી શૅરમાં રૂપાંતર પામવાથી ડિબેન્ચરધારક સભ્ય બને છે.
સ્વેટ ઇક્વિટી શૅર દ્વારા: સંચાલકો કે કર્મચારીઓને ફાળવવામાં આવતા સ્વેટ ઇક્વિટી શૅર દ્વારા સભ્યપદ પ્રાપ્ત થાય છે.
જ્યારે કંપનીનાં સભ્યપત્રકમાંથી સભ્યનું નામ રદ થાય ત્યારે સભ્યપદનો અંત આવે છે. તેના મુખ્ય સંજોગો નીચે મુજબ છે:
શૅર ફેરબદલી દ્વારા: સભ્ય પોતાના તમામ શૅર અન્ય વ્યક્તિને વેચી દે અને સભ્યપત્રકમાંથી નામ રદ થાય ત્યારે.
કાયદાકીય હસ્તાંતરણ દ્વારા: સભ્યનું અવસાન, નાદારી કે અસ્થિર મગજ થવાના કારણે શૅરની માલિકી પ્રતિનિધિને منتقل થવાથી મૂળ સભ્યપદનો અંત આવે છે.
શૅર જપ્તી દ્વારા: શૅરના હપતા ન ભરવાથી કંપની દ્વારા શૅર જપ્ત કરવામાં આવે ત્યારે.
શૅર લિયનનાં હકનો ઉપયોગ કરે ત્યારે: કંપની પોતાનું લેણું વસૂલ કરવા શૅરહોલ્ડરના શૅર વેચી દે ત્યારે.
રિડીમેબલ પ્રેફરન્સ શૅરનાં નાણાં પરત કરે ત્યારે: શરત મુજબ મુદત પૂરી થતાં કંપની આવા શૅરના નાણાં ચૂકવી આપે ત્યારે.
શૅર વહેંચણી રદ કરાવે ત્યારે: નિયમિત શૅર વહેંચણીની જોગવાઈઓનો ભંગ થતાં શૅરધારકો શૅર વહેંચણી રદ કરાવે ત્યારે.
કંપની સમેટી લેવામાં આવે ત્યારે: કંપનીનો ધંધો બંધ થાય, ફડચામાં જાય કે વિસર્જન થાય ત્યારે.
કંપનીઓના સંયોજન/જોડાણ દ્વારા: બે કંપનીઓનું સંયોજન કે જોડાણ થતાં અસ્તિત્વ ગુમાવનાર કંપનીના સભ્યોના સભ્યપદનો અંત આવે છે.