ધોરણ 12 | విષય: SPCC
ડિબેંચર પર નિર્ધારિત સમયે અને નિશ્ચિત દરે વ્યાજ મેળવવાનો અધિકાર.
ડિબેંચરની સમયમર્યાદા પૂરી થતાં નાણાં પરત મેળવવાનો અધિકાર.
ગીરો ડિબેંચર (Mortgage Debenture): આ પ્રકારના ડિબેંચર બહાર પાડતી વખતે કંપની પોતાની મિલકતો ગીરો મૂકીને સ્થિર કે અસ્થિર બોજ ઊભો કરે છે. કંપનીના વિસર્જન વખતે આવા ડિબેંચર હોલ્ડર્સનો મિલકતો પર પ્રથમ હક હોય છે.
સંપૂર્ણ રૂપાંતરણક્ષમ ડિબેંચર (FCD): આ ડિબેંચરધારકો સાથે નક્કી થયેલ કરાર મુજબ નિશ્ચિત સમયમર્યાદાને અંતે ડિબેંચરનું ઇક્વિટી શૅરમાં પૂરેપૂરું રૂપાંતર કરવામાં આવે છે, જેથી તેઓ લેણદારમાંથી કંપનીના માલિક (શૅરધારક) બને છે.
કંપની ધારાની જોગવાઈઓ અનુસાર ડિબેંચર બહાર પાડવાની મુખ્ય વિધિ નીચે મુજબ છે:
ડિરેક્ટર મંડળની સભામાં ઠરાવ પસાર કરવો.
જરૂર પડે કંપનીની સામાન્ય સભામાં ઠરાવ પસાર કરવો.
સેબી (SEBI) ની મંજૂરી મેળવવી.
વિજ્ઞાપનપત્ર બહાર પાડવું.
ડિબેંચર ટ્રસ્ટીઓની નિમણૂક કરવી.
બાંયધરી દલાલો સાથે કરાર કરવો.
શિડ્યુલ્ડ બૅન્કમાં ખાતું ખોલાવવું અને શૅરબજારમાં નોંધણી કરાવવી.
ડિબેંચર વહેંચણીપત્રક તૈયાર કરી પ્રમાણપત્રો મોકલવા.
અર્થ: ડિબેંચર એ લેટિન શબ્દ 'Debere' પરથી ઉતરી આવ્યો છે, જેનો અર્થ 'દેવું' થાય છે. ડિબેંચર એ કંપનીની સામાન્ય મહોરથી અંકિત થયેલો, કંપનીના દેવાનો સ્વીકાર કરતો અને નિશ્ચિત મુદતે નાણાં પરત કરવાની શરત સાથેનો દસ્તાવેજ છે.
પ્રકાર:
ગીરો ડિબેંચર (Mortgage Debenture): મિલકતો ગીરો મૂકીને સ્થિર કે અસ્થિર બોજ ઊભો કરવામાં આવે છે અને વિસર્જન વખતે મિલકતો પર પ્રથમ હક રહે છે.
સંપૂર્ણ રૂપાંતરણક્ષમ ડિબેંચર (FCD): નિશ્ચિત મુદત પછી જેના પૂરેપૂરા નાણાંનું ઇક્વિટી શૅરમાં રૂપાંતર થાય છે.
અંશતઃ રૂપાંતરણક્ષમ ડિબેંચર (PCD): જેના બે ભાગ પાડી એક ભાગનું શૅરમાં રૂપાંતર થાય છે અને બીજો ભાગ પરત થાય છે.
બિનરૂપાંતરણક્ષમ ડિબેંચર (NCD): જેનું ઇક્વિટી શૅરમાં રૂપાંતર થતું નથી પરંતુ મુદત પૂરી થતાં નાણાં પરત કરવામાં આવે છે.
કંપની ધારા મુજબ ડિબેંચર બહાર પાડવાની વિધિના મુખ્ય તબક્કા નીચે મુજબ છે:
ડિરેક્ટર મંડળની સભામાં ઠરાવ: નિયમનપત્રનો અભ્યાસ કરી ડિરેક્ટર મંડળની સભામાં ડિબેંચર બહાર પાડવા અંગેનો ઠરાવ પસાર કરવામાં આવે છે.
સામાન્ય સભામાં ઠરાવ: જો ઉછીની મૂડીની મર્યાદા વધતી હોય તો સામાન્ય સભામાં સભ્યોની સંમતિ મેળવવામાં આવે છે.
સેબીની મંજૂરી: સેબીના નિયમો અને માર્ગદર્શક સૂચનોનું પાલન કરી મંજૂરી મેળવવી પડે છે.
વિજ્ઞાપનપત્ર બહાર પાડવું: જાહેર જનતાને ડિબેંચર ખરીદવા આમંત્રિત કરવા માટે વિજ્ઞાપનપત્ર બહાર પાડવામાં આવે છે.
ડિબેંચર ટ્રસ્ટીઓની નિમણૂક: ટ્રસ્ટ ધારાની જોગવાઈ મુજબ ટ્રસ્ટ ડીડ તૈયાર કરી ડિબેંચર ટ્રસ્ટીઓની નિમણૂક થાય છે.
અન્ય પગલાં: બાંયધરી દલાલો સાથે કરાર કરવા, શિડ્યુલ્ડ બૅન્કમાં ખાતું ખોલાવવું, શૅરબજારમાં નોંધણી માટે અરજી કરવી.
ફાળવણી અને પ્રમાણપત્ર: અરજીઓના આધારે ડિબેંચર વહેંચણીપત્રક તૈયાર કરી ડિરેક્ટરોની સભામાં ફાળવણી નક્કી કરાય છે અને નિયત સમયમાં ડિબેંચર પ્રમાણપત્રો મોકલી આપવામાં આવે છે.
શૅર અને ડિબેંચર વચ્ચેનો મુખ્ય તફાવત નીચેના મુદ્દાઓ દ્વારા સ્પષ્ટ થાય છે:
| ક્રમ | મુદ્દા | શૅર (Share) | ડિબેંચર (Debenture) |
|---|---|---|---|
| (1) | અર્થ | કંપનીની માલિકીની મૂડીના નાના ભાગને શૅર કહે છે. | કંપની જે રકમ ઉછીની મેળવે છે તેને ડિબેંચર કહે છે. |
| (2) | મૂડીનો પ્રકાર | તે કંપનીની માલિકીની મૂડી છે. | તે કંપનીની ઉછીની મૂડી (દેવું) છે. |
| (3) | વળતર | શૅર પર ડિવિડન્ડ આપવામાં આવે છે. | ડિબેંચર પર નિશ્ચિત દરે વ્યાજ આપવામાં આવે છે. |
| (4) | વળતરનો દર | ડિવિડન્ડનો દર અનિશ્ચિત હોય છે. | વ્યાજનો દર નિશ્ચિત હોય છે અને નફો ન થાય તો પણ ચૂકવવું પડે છે. |
| (5) | માલિકી | શૅરહોલ્ડર એ કંપનીનો માલિક છે. | ડિબેંચરહોલ્ડર એ કંપનીનો લેણદાર છે. |
| (6) | જોખમ | શૅરોમાં જોખમનું પ્રમાણ વધારે હોય છે. | ડિબેંચરમાં જોખમનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે. |
| (7) | મતાધિકાર | શૅરધારકને મતાધિકારનો હક મળે છે. | ડિબેંચરધારકને મતાધિકાર મળતો નથી. |
| (8) | સ્ટેમ્પ ડ્યુટી | શૅર ફેરબદલી પર ઓછી સ્ટેમ્પ ડ્યુટી લાગે છે. | ડિબેંચર ફેરબદલીમાં વધુ સ્ટેમ્પ ડ્યુટી ભરવી પડે છે. |
| (9) | નાણાં પરત | કંપની હયાત હોય ત્યાં સુધી શૅરના નાણાં પરત થતા નથી. | ડિબેંચરની મુદત પૂરી થતાં નાણાં પરત થાય છે. |
| (10) | મિલકત પર બોજ | મિલકતો પર કોઈ બોજ ઊભો થતો નથી. | મિલકતો પર સ્થિર કે અસ્થિર બોજ ઊભો થાય છે. |
| (11) | વિસર્જન સમયે | વિસર્જન સમયે મૂડી સૌથી છેલ્લે પરત મળે છે. | વિસ |