ધોરણ 12 | విષય: Samajshastra
ભારતીય સંસ્કૃતિ વિશ્વમાં સમન્વય અને સાતત્યનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. પ્રાચીન હડપ્પા અને મોહેં-જો-દડોની સંસ્કૃતિથી શરૂ કરીને વેદકાળ, ઉત્તરવેદકાળ, મધ્યયુગ, બ્રિટિશ શાસન અને સ્વતંત્રતા સુધી ભારતીય સમાજ સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્યથી સભર રહ્યો છે.
ભારતમાં કશ્મીરથી કન્યાકુમારી અને કોલકાતાથી કચ્છ સુધીનું સાંસ્કૃતિક વૈવિધ્ય નીચે મુજબના સ્વરૂપોમાં જોવા મળે છે:
ઉત્સવો: સમગ્ર દેશમાં દિવાળી, હોળી, દશેરા, ઈદ-ઉલ-ફિત્ર, ક્રિસમસ, નવરોઝ (પતેતી), ગુરુપર્બ વગેરે ધાર્મિક તહેવારો ધામધૂમથી ઉજવાય છે. આ ઉપરાંત ખેતીની ફસલને વધાવતા ઉત્સવો જેમ કે અસમનો બિહુ, તમિલનાડુનો પોંગલ, કેરાલાનો ઓણમ અને ઉત્તર ભારતનો બૈશાખી જેવા ઉત્સવો ઉત્સાહથી ઉજવવામાં આવે છે.
ભાષા: ભારતના બંધારણમાં ૨૨ ભાષાઓને માન્યતા આપવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત અનેક પ્રાદેશિક બોલીઓ (‘બાર ગાઉએ બોલી બદલાય’) સાંસ્કૃતિક ઓળખ આપે છે.
પોશાક: પ્રદેશ અને ધર્મ અનુસાર પોશાકમાં વૈવિધ્ય છે. દા.ત., પંજાબી પોશાક, ગુજરાતી સાડીની ઢબ, પાઘડી, બુરખા, રિદા વગેરે.
ખોરાક: ભૌગોલિક સ્થાન અને અનાજના ઉત્પાદન મુજબ ખોરાક બદલાય છે. સમુદ્રકાંઠાના વિસ્તારોમાં ભાત અને માછલી મુખ્ય ખોરાક છે. આ ઉપરાંત પંજાબી, ગુજરાતી, સાઉથ ઈન્ડિયન ફૂડ તેમજ ધાર્મિક વિચારધારા આધારિત જૈન ભાજીપાઉં કે સ્વામિનારાયણ થાળી વગેરે ખોરાકનું વૈવિધ્ય દર્શાવે છે.
જીવનનિર્વાહની રીતો: વ્યક્તિ પોતાના કૌશલ્ય અનુસાર રોજીરોટી મેળવે છે. રોજગાર અર્થે થતું સ્થળાંતર સંસ્કૃતિનું પણ આદાન-પ્રદાન કરે છે. (દા.ત., ગુજરાતના ગરબા કે પતંગોત્સવ હવે વૈશ્વિક ઓળખ ધરાવે છે).
ભારત એ વિવિધતાથી ભરેલો દેશ છે, જ્યાં જગતના મુખ્ય ધર્મોના લોકો વસવાટ કરે છે. દરેક ધર્મ પોતાની આચારસંહિતા, ધર્મસ્થાનો, ધર્મગ્રંથો, તહેવારો અને વ્રતોના આધારે પોતાની આગવી જીવનશૈલી ધરાવે છે.
બંધુતાની ભાવના: ભારતના તમામ ધર્મો બંધુત્વ અને સહિષ્ણુતાનો સંદેશ આપે છે. સૌ ભારતીયો એકબીજાના ધાર્મિક તહેવારોમાં ભાગ લઈને એકતા પ્રસારિત કરે છે. શાળાઓ અને સરકારી કચેરીઓમાં આપવામાં આવતી ધાર્મિક જાહેર રજાઓ પણ આ ધાર્મિક ઐક્ય દર્શાવે છે.
વસ્તી ગણતરી (૨૦૧૧) મુજબ ધાર્મિક પ્રમાણ:
હિન્દુ: ભારતમાં ૭૯.૮૦% (ગુજરાતમાં ૮૮.૫૭%) - હિન્દુઓ દેશમાં બહુમતી સમુદાય ધરાવે છે.
ઈસ્લામ: ભારતમાં ૧૪.૨૩% (ગુજરાતમાં ૯.૬૭%) - લઘુમતી સમુદાયોમાં સૌથી વધુ વસ્તી.
ખ્રિસ્તી: ભારતમાં ૨.૩૦% (ગુજરાતમાં ૦.૫૨%)
શીખ: ભારતમાં ૧.૭૨% (ગુજરાતમાં ૦.૧૦%)
બૌદ્ધ: ભારતમાં ૦.૭૦% (ગુજરાતમાં ૦.૦૫%)
જૈન: ભારતમાં ૦.૩૭% (ગુજરાતમાં ૦.૯૬%)
કોઈ ધર્મ નથી: ભારતમાં ૦.૨૪% (ગુજરાતમાં ૦.૧૦%)
અન્ય: ભારતમાં ૦.૬૬% (ગુજરાતમાં ૦.૦૩%)
આમ, બહુમતી અને લઘુમતી ધર્મોના સહ-અસ્તિત્વથી ભારતમાં સમૃદ્ધ ધાર્મિક વૈવિધ્ય જોવા મળે છે.
વ્યાખ્યાઓ:
જવાહરલાલ નહેરુ: "રાષ્ટ્રીય એકતા એક મનોવૈજ્ઞાનિક અને શૈક્ષણિક પ્રક્રિયા છે, જેના દ્વારા બધા લોકોના દિલમાં એકતાની ભાવના, સમાન નાગરિકતાનો અનુભવ અને રાષ્ટ્ર પ્રત્યે નિષ્ઠા અને પ્રેમની ભાવના વિકસિત કરી શકાય."
જી. એસ. ઘૂર્યે: "રાષ્ટ્રીય એકતામાં લોકોમાં એકતા, દૃઢતા અને સંબંધતાની ભાવના સામેલ છે, જેમાં લોકોના હૃદયમાં સામાન્ય નાગરિકની ધારણા તથા વફાદારીની ધારણા જોડાયેલ છે."
વિનોબા ભાવે: "રાષ્ટ્રીય એકતા એ ભાવાત્મક એકતા, ભાઈચારો અને રાષ્ટ્રપ્રેમની દૃઢ ભાવનાઓ છે, જે દેશના નાગરિકોને પોતાની વ્યક્તિગત, ધાર્મિક કે પ્રાદેશિક ભિન્નતા ભૂલવામાં મદદ કરે છે."
રાષ્ટ્રીય એકતાનાં સહાયક પરિબળો:
ભૌગોલિક પરિબળ: ઉત્તરમાં હિમાલયથી દક્ષિણમાં કન્યાકુમારી સુધી ૩૨,૮૭,૨૬૩ ચો.કિમી. વિસ્તારમાં પથરાયેલું ભારત યાત્રાધામો, પર્યટન સ્થળો અને કુદરતી આફતો સમયે પરસ્પર મદદની ભાવના દ્વારા એકતા સ્થાપે છે.
ભારતનું બંધારણ: આ મુખમાં દર્શાવેલ સાર્વભૌમત્વ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક અને લોકતાંત્રિક મૂલ્યો તથા સમાનતા અને સ્વતંત્રતાના અધિકારો રાષ્ટ્રીય ઐક્ય સુનિશ્ચિત કરે છે.
નાગરિક ફરજો: રાષ્ટ્રધ્વજ, રાષ્ટ્રગીતનો આદર, સાર્વભૌમત્વનું રક્ષણ અને ભાઈચારાની ભાવના જેવી ફરજો એકતા મજબૂત કરે છે.
કાયદાઓ: કોમી સંઘર્ષ અટકાવતા કાયદા, અસ્પૃશ્યતા નિવારણ કાયદો અને ચૂંટણી આચારસંહિતા રાષ્ટ્રીય એકતા જાળવવામાં મદદ કરે છે.
લોકશાહી પ્રણાલી: ૧૮ વર્ષથી ઉપરના તમામ નાગરિકોને મળેલં સમાન મતાધિકાર અને ગુપ્ત મતદાન પદ્ધતિ નાગરિકતાની સમાન ભાવના લાવે છે.
રાષ્ટ્રીય પર્વ અને રાષ્ટ્રીય સન્માન: ૧૫મી ઓગસ્ટ, ૨૬મી જાન્યુઆરીની ઉજવણી, NCC/NSS પ્રવૃત્તિઓ તેમજ ‘ભારતરત્ન’, ‘પરમવીર ચક્ર’ જેવા એવોર્ડ્સ દેશપ્રેમ વધારે છે.
રમતગમતની પ્રવૃત્તિઓ: ક્રિકેટ, હોકી કે ખેલ મહાકુંભ જેવી રમતોમાં ખેલાડીઓ પ્રદેશ કે જાતિથી પર રહીને દેશ માટે રમે છે.
સમૂહ સંચારનાં માધ્યમો: ટીવી, વર્તમાનપત્રો, રેડિયો દેશભક્તિની ફિલ્મો અને ધારાવાહિકો દ્વારા રાષ્ટ્રીય ચેતના જગાડે છે.
વાહનવ્યવહારનાં સાધનો: ભારતીય રેલવે (૧,૧૫,૦૦૦ કિમી નેટવર્ક) અને વિમાનસેવા લોકોને સાંકળે છે.
પરસ્પરાવલંબન અને સંયોગીકરણ: આધુનિક ખેતી, ઉદ્યોગો અને વ્યવસાયોને લીધે વિવિધ કોમ અને પ્રદેશના લોકોનું પરસ્પર નિર્ભરતાનું પ્રમાણ વધ્યું છે.
ભારતમાં પ્રમાણ: ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરી મુજબ ભારતમાં અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) ની કુલ વસ્તી ૧૦,૪૨,૮૧,૦૩૪ છે, જે કુલ વસ્તીના ૮.૬૦% થાય છે. (૧૯૫૧માં આ પ્રમાણ ૨.૨૬% હતું).
ગુજરાતમાં પ્રમાણ: ગુજરાતના લગભગ તમામ જિલ્લાઓમાં અનુસૂચિત જનજાતિની વસ્તી વસે છે, પરંતુ મુખ્યત્વે રાજ્યની પૂર્વ પટ્ટીમાં વધારે વસ્તી છે.
સૌથી વધુ અનુસૂચિત જનજાતિ ધરાવતો જિલ્લો: ડાંગ (૯૪.૬૫%)
સૌથી ઓછી અનુસૂચિત જનજાતિ ધરાવતો જિલ્લો: ભાવનગર (૦.૩૨%)
લોકશાહી પ્રણાલી: સંસદ, વિધાનસભા અને સ્થાનિક સ્વરાજની ચૂંટણીઓમાં ૧૮ વર્ષથી ઉપરના દરેક નાગરિકને જ્ઞાતિ, ધર્મ કે લિંગના ભેદભાવ વગર સમાન મતાધિકાર મળે છે. રાષ્ટ્રીય પક્ષો પણ તમામ કોમના લોકોને જોડવાનો પ્રયાસ કરે છે, જેથી સમાન નાગરિકત્વની ભાવના દૃઢ થાય છે.
રાષ્ટ્રીય પર્વ અને રાષ્ટ્રીય સન્માન: ૧૫મી ઓગસ્ટ (સ્વાતંત્ર્ય દિન) અને ૨૬મી જાન્યુઆરી (પ્રજાસત્તાક દિન) જેવા ઉત્સવો વખતે યોજાતી પરેડ અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમો રાષ્ટ્રપ્રેમ જગાડે છે. ઉપરાંત, ‘ભારતરત્ન’, ‘પદ્મ એવોર્ડ્સ’, સેનાના ‘પરમવીર ચક્ર’ કે રમતગમતના ‘ખેલરત્ન’ જેવા સન્માનો દેશ સેવા કરનાર નાગરિકોનું ગૌરવ વધારીને દેશમાં રાષ્ટ્રીય ચેતના સર્જે છે.
વાહનવ્યવહાર: ભારત ૧,૧૫,૦૦૦ કિમીનું વિશ્વનું સૌથી મોટું રેલવે નેટવર્ક ધરાવે છે, જેમાં દરોજ ૨.૩ કરોડ લોકો મુસાફરી કરે છે. રેલવે અને વિમાનસેવા દેશના તમામ ખૂણાઓને જોડે છે. નોકરી, વેપાર, શિક્ષણ અને પ્રવાસ માટે લોકો એક સ્થળેથી બીજે સ્થળે જઈને એકબીજાની સંસ્કૃતિ નજીક આવે છે, જેનાથી 'એક જ રાષ્ટ્રના નાગરિક' હોવાની ભાવના મજબૂત બને છે.
સંદેશાવ્યવહાર (સમૂહ સંચાર): વર્તમાનપત્રો, ટીવી, રેડિયો અને ઈન્ટરનેટ કોમી એકતા, દેશભક્તિ અને સર્વધર્મસમભાવના કાર્યક્રમો પ્રસારિત કરે છે. કોમવાદ, આતંકવાદ કે જ્ઞાતિવાદ જેવી સમસ્યાઓ સામે જાગૃતિ લાવીને નાગરિકોનું મનોવલણ રાષ્ટ્રપ્રેમ તરફ ઘડે છે.
ડાંગ જિલ્લામાં (૯૪.૬૫%).