ધોરણ 12 | విષય: Samajshastra
ભારતીય સંસ્કૃતિના મુખ્ય લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
સાતત્ય અને પરિવર્તન: વિશ્વની ઘણી સંસ્કૃતિઓ નાશ પામી પરંતુ ભારતીય સંસ્કૃતિ ઉથલપાથલ છતાં જળવાઈ રહી છે. નવા વિચારો અને આંદોલનો સાથે પરિવર્તન સ્વીકારીને પણ તેણે મૂળભૂત તત્ત્વો જાળવી રાખ્યા છે.
વિવિધતા અને એકતા: ભારતમાં વિવિધ જાતિ, જ્ઞાતિ, ધર્મ, ભાષા, ઉત્સવો અને કલાઓ હોવા છતાં "એક દેશના નાગરિક" હોવાની ભાવનાથી એકતા જોવા મળે છે.
બિનસાંપ્રદાયિક દ્રષ્ટિકોણ: ભારતમાં ધર્મનિરપેક્ષતા અને વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણનો સમન્વય છે. અહીં દરેક ધર્મના લોકોને સમાન અધિકારો અને લઘુમતીઓને ખાસ રક્ષણ મળેલું છે.
વૈશ્વિક દ્રષ્ટિકોણ: ભારતીય સંસ્કૃતિએ "વસુધૈવ કુટુમ્બકમ્" (સમગ્ર પૃથ્વી એક પરિવાર છે) અને 'વિશ્વબંધુ'ની ભાવના સાથે શાંતિનો સંદેશ આપ્યો છે.
ભૌતિકવાદી અને અધ્યાત્મવાદી: ભારતની ભૂમિ પર ભૌતિક વિકાસ અને આધ્યાત્મિકતાનો સમાંતર વિકાસ થયો છે.
વ્યક્તિને મહત્ત્વ આપતી સંસ્કૃતિ: ભારતીય સંસ્કૃતિ વ્યક્તિવાદી છે, જેમાં સમાજ અને રાજ્યનો મુખ્ય ઉદ્દેશ વ્યક્તિનું ભલું કરવાનો છે.
ભારતમાં વિશ્વના વિવિધ ધર્મો પાળતા લોકો એકસાથે રહે છે, તેથી ભારતને બહુધર્મી દેશ કહેવાય છે.
ભારતમાં હિંદુ, ઇસ્લામ, ખ્રિસ્તી, શીખ, બૌદ્ધ, જૈન, પારસી અને યહૂદી ધર્મના અનુયાયીઓ વસે છે.
દરેક ધર્મને પોતાના ધર્મસ્થાનો (મંદિર, મસ્જિદ, ચર્ચ, ગુરુદ્વારા, અગિયારી) અને પવિત્ર ગ્રંથો (ગીતા, કુરાન, બાઇબલ, ગુરુ ગ્રંથ સાહેબ વગેરે) છે.
ભારતીય બંધારણની કલમ 25(1) મુજબ દરેક વ્યક્તિને પોતાનો ધર્મ સ્વતંત્ર રીતે પાળવાનો અને તેનો પ્રચાર કરવાનો અધિકાર છે.
ભારતમાં ધાર્મિક સહિષ્ણુતા અને સર્વધર્મ સમભાવ જોવા મળે છે, જેથી ભારત વિવિધ ધર્મોનું સહઅસ્તિત્વ ધરાવતો બહુધર્મી દેશ છે.
અર્થ: ગામડું એ પ્રકૃતિની નિકટ વસવાટ કરતા, ખેતી કે તેને સંલગ્ન વ્યવસાય કરતા અને વિશિષ્ટ જીવનશૈલી ધરાવતા લોકોનો નાનો પ્રાથમિક સમુદાય છે.
લક્ષણો:
પ્રકૃતિમય જીવન: લોકો જમીન, વરસાદ, પશુ, વનસ્પતિ જેવાં પ્રકૃતિનાં તત્ત્વો સાથે સીધા સંપર્કમાં રહે છે.
નાનો પ્રાથમિક સમુદાય: કદ નાનું હોવાથી ગ્રામજનો વચ્ચે વ્યક્તિગત ઓળખ અને સામાજિક નિકટતા હોય છે.
બહુમુખી સમાજ: જુદી જુદી જ્ઞાતિઓ, ધર્મો અને કોમનો બનેલો સમાજ છે.
એકવિધતા: રીત-રિવાજો, પોશાક, ભાષા અને મૂલ્યોમાં સમાનતા જોવા મળે છે.
કૃષિ આધારિત અર્થવ્યવસ્થા: આજીવિકાનો મુખ્ય આધાર ખેતી અને તેને લગતા વ્યવસાયો છે.
જ્ઞાતિ-વિભાગો: જ્ઞાતિ આધારિત સ્તરરચના અને પરસ્પરાવલંબન હોય છે.
કુટુંબવાદ: સંયુક્ત કુટુંબ વ્યવસ્થાનું પ્રભુત્વ જોવા મળે છે.
ગ્રામીણ ધર્મ: પ્રકૃતિ પૂજા અને અંધશ્રદ્ધા/નસીબવાદ સાથે જોડાયેલો ધર્મ.
જ્ઞાતિપંચ અને ગ્રામપંચ: સામાજિક નિયંત્રણ માટે પંચાયત વ્યવસ્થા મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.
અનેકવિધતા: ધર્મ, ભાષા, જ્ઞાતિ, વ્યવસાય અને સંસ્કૃતિમાં મોટો તફાવત જોવા મળે છે.
દૂરવર્તી સંબંધો: લોકો વચ્ચે ભૌતિક નિકટતા હોય છે પરંતુ સામાજિક સંબંધો ઔપચારિક અને સ્વાર્થ પૂરતા મર્યાદિત હોય છે.
વૈયક્તિકરણ: વ્યક્તિએ પોતાના હિતો અને ધ્યેયો એકલા હાથે પૂરા કરવા પડે છે, જેથી એકલાપણું અનુભવાય છે.
સામાજિક ગતિશીલતા: શિક્ષણ અને તાલીમ દ્વારા વ્યક્તિ પોતાના દરજ્જામાં ઝડપથી સુધારો કરી શકે છે.
દૂરવર્તી સામાજિક નિયંત્રણ: નિયંત્રણ માટે કાયદો, પોલીસ, કોર્ટ અને વહીવટી તંત્રની જરૂર પડે છે.
સામાજિક સહિષ્ણુતા: ભિન્ન વિચારો, સંસ્કૃતિ અને વ્યવહારો પ્રત્યે ઉદારતા જોવા મળે છે.
સ્થાનિક પૃથકતા: રહેણાંક, વેપાર, મનોરંજન અને શિક્ષણ માટે અલગ-અલગ વિસ્તારો વિભાજિત હોય છે.
યંત્રવત્ જીવન: ઘડિયાળના કાંટે ચાલતું, તણાવયુક્ત અને વ્યસ્ત જીવન.
સ્વૈચ્છિક સંગઠન: સામાજિક અને માનસિક સલામતી માટે વિવિધ NGO અને મંડળો કાર્યરત હોય છે.
અર્થ: સંસ્કૃતિ એટલે કોઈ એક પ્રજાની લાક્ષણિક જીવનરીતિ. સમાજના સભ્ય તરીકે આપણે જે વિચારીએ છીએ, કરીએ છીએ અને આપણી પાસે જે છે તે તમામનો જટિલ એકમ.
વ્યાખ્યા (ભૂપેન્દ્ર બ્રહ્મભટ્ટ): “ભારતીય સંસ્કૃતિ એટલે માનવતા, સહિષ્ણુતા, વિશાળતા, એકતા, બિનસાંપ્રદાયિકતા અને સાતત્યતાનાં લક્ષણ ધરાવતી સંસ્કૃતિ.”
ભારતીય સંસ્કૃતિ "સત્યમ્, શિવમ્ અને સુંદરમ્" ના મૂલ્યો પર આધારિત નિરંતર જ્ઞાનની શોધ કરતી સંસ્કૃતિ છે.
આદિવાસીઓ માટે કલા એ માત્ર સૌંદર્યનું સાધન નથી પરંતુ જીવનનું અભિન્ન અંગ છે.
ચિત્રકલા: રાઠવાઓના 'પીઠોરાના ચિત્રો', ચૌધરીઓના 'નવા', કુંકણીઓના 'પસલી', અને ભીલોના 'ભારાડી' જાણીતા છે. ચિત્રો દોરતી વખતે ઉપવાસ અને વિધિઓ કરવામાં આવે છે.
ગીત-સંગીત-નૃત્યકલા: ચર્મવાદ્યો (ઢોલ, નગારું), સુષિર વાદ્યો (વાંસળી, શંખ, શરણાઈ) અને તંતુવાદ્યો (તંબૂરો, સારંગી) વાપરે છે. ઘેરૈયા નૃત્ય, તારફા નૃત્ય અને ડાકની નૃત્ય જેવા સામુદાયિક નૃત્યો જાણીતા છે.
માટીકલા: વાસણો, રમકડાં અને દેવમૂર્તિઓ બનાવે છે. પોશીના વિસ્તારમાં ભીલ-ગરાશિયા દેવને માટીના ઘોડા ચડાવે છે.
અર્થ: બંધારણના અનુચ્છેદ 342(1) મુજબ તેમને અનુસૂચિત જનજાતિ (ST) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
લક્ષણો:
નિશ્ચિત ભૌગોલિક સ્થાન: તેઓ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તાર (જેમ કે ઉત્તર-પૂર્વ પટ્ટી) માં વસે છે.
વિશિષ્ટ નામ: દરેક સમુદાયનું આગવું નામ હોય છે (જેમ કે ભીલ, દુબળા, રાઠવા).
સમાન ભાષા/બોલી: પોતાની આગવી બોલી હોય છે (લિપિ હોતી નથી).
પરસ્પરાવલંબન: સાદું શ્રમવિભાજન અને સામુદાયિક ખેતી/જીવન.
યુવાગૃહો: સામાજિક શિક્ષણ અને શિક્ષણ-તાલીમ આપતા યુવાગૃહો હોય છે.
સામાજિક નિયંત્રણ: જૂથના વડા (સરદાર) દ્વારા કડક નિયમો અને શિક્ષાત્મક નિયંત્રણ હોય છે.
આ પરંપરાને Classical Culture પણ કહે છે.
તેમાં ધર્મશાસ્ત્ર, નીતિશાસ્ત્ર, જ્યોતિષશાસ્ત્ર, દર્શનશાસ્ત્ર, સંગીતશાસ્ત્ર, નાટ્યશાસ્ત્ર, વ્યાકરણ, આયુર્વેદ, અને વાસ્તુ-શિલ્પશાસ્ત્રનો સમાવેશ થાય છે.
આ તમામ શાસ્ત્રો મૂળ સંસ્કૃત ભાષામાં રચાયેલા હતા.
વિશિષ્ટ તાલીમ અને કુશળતા અનિવાર્ય હોવાથી તથા સંસ્કૃત જનસામાન્યની ભાષા ન હોવાથી આ પરંપરા ભદ્રવર્ગ (ઉચ્ચ વર્ગ) સુધી સીમિત રહી હતી.
સભ્યપદ: જન્મથી નક્કી થાય છે.
મુખ્ય સિદ્ધાંતો: ધર્મ (નૈતિકતા), કર્મ (કર્મોનું ફળ) અને મોક્ષ (જન્મ-મરણના ફેરામાંથી મુક્તિ).
ધર્મગ્રંથ અને સ્થાન: 'શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતા' ધર્મગ્રંથ અને 'મંદિર' પૂજાસ્થાન છે.
સંસ્કારો: જીવન દરમિયાન ૧૬ સંસ્કારો (મુખ્ય: જન્મ, લગ્ન, મૃત્યુ) પાળવાના હોય છે.
મુખ્ય વિભાગો: શૈવ (શિવ પૂજક), વૈષ્ણવ (વિષ્ણુ પૂજક), શાક્ત (દેવી પૂજક) અને સ્માર્ત (ત્રણેયના પૂજક).
ભારતીય સંસ્કૃતિના મુખ્ય ત્રણ સ્વરૂપો છે:
પ્રશિષ્ટ-ભદ્રવર્ગીય અથવા માર્ગી પરંપરા (Classical Culture)
લોકસંસ્કૃતિ અથવા દેશી પરંપરા (Folk Culture)
આદિવાસી સંસ્કૃતિ (Tribal Culture)
રીત-રિવાજો: લગ્નમાં પીઠી લગાવવી, મીંઢળ બાંધવું.
હાલરડાં: 'દીકરો મારો લાડકવાયો દેવનો દીધેલ છે...'
કહેવતો: 'ન બોલ્યામાં નવ ગુણ', 'બોલે તેના બોર વેચાય'.
રૂઢિપ્રયોગો: 'આંખ આડા કાન કરવા', 'રાતા-પીળા થઈ જવું'.
લોકનૃત્યો: ગુજરાતના ગરબા/ભવાઈ, પંજાબના ભાંગડા, મહારાષ્ટ્રની લાવણી.
સાચો વિકલ્પ: (B)
સાચો વિકલ્પ: (A)