ધોરણ 12 | విષય: Samajshastra
ડૉ. મજમુદાર અને મદને દર્શાવેલા આદિવાસીઓના મુખ્ય 19 લક્ષણો નીચે મુજબ છે:
નિશ્ચિત પ્રદેશ: તેઓ ચોક્કસ ભૌગોલિક વિસ્તારમાં નિવાસ કરે છે (જેમ કે મૂંડા, હો, ગારો).
નિશ્ચિત નામ: દરેક જનજાતિને પોતાનું વિશિષ્ટ સમૂહગત નામ હોય છે (જેમ કે ભીલ, રાઠવા, ગામીત).
નિશ્ચિત બોલી: તેઓ પોતાની આગવી બોલી કે ભાષા ધરાવે છે.
સગાઈ-સંબંધોનું ગુંફન: જન્મ, મૃત્યુ અને લગ્ન જેવા પ્રસંગોએ સગાઈ-સંબંધો અને રૂઢિઓનું સવિશેષ મહત્વ હોય છે.
આદિમજાતિ પંચ: સામાજિક નિયંત્રણ, ન્યાય અને સજા માટે પંચ સર્વોપરી સત્તા ધરાવે છે.
યુવાગૃહ: સંસ્કૃતિના આત્મસાતીકરણ અને સામાજીકરણ માટે યુવાગૃહો પ્રવર્તે છે.
અર્થવ્યવસ્થાનું સ્વરૂપ: આર્થિક વ્યવસ્થા ઓછી વિકસિત હોય છે (હજી પણ કેટલાક વિસ્તારોમાં વસ્તુ-વિનિમય પ્રથા કે સાદું વેપાર માળખું જોવા મળે છે).
અદૃશ્ય શક્તિઓમાં શ્રદ્ધા: અલૌકિક કે અદૃશ્ય શક્તિઓમાં ગાઢ શ્રદ્ધા અને અંધશ્રદ્ધા ધરાવે છે.
વિશિષ્ટ નૈતિક નિયમાવલિ: સમૂહજીવનમાં નીતિમત્તાના નિયમોનું ચુસ્ત પાલન કરવું પડે છે.
સામાજિક-ધાર્મિક નિષેધાવસ્થા (Taboo): ખાવા-પીવામાં, સામાજિક સંબંધોમાં અને ધાર્મિક ક્રિયાઓમાં પવિત્રતા અને નિષેધોનું પાલન કરે છે.
ગૂઢ શક્તિઓનું પ્રાધાન્ય: જંગલ, ટેકરીઓ અને ભૂત-ડાકણ જેવી ગૂઢ શક્તિઓમાં માન્યતા ધરાવે છે.
મૃત્યુ પછીના જીવનમાં શ્રદ્ધા: આત્માના અસ્તિત્વમાં માને છે, તેથી પૂર્વજ-પૂજા અને શ્રાદ્ધવિધિ કરે છે.
ગોત્રચિહ્ન (Totem), નિષેધ (Taboo) અને છૂંદણા (Tattoo): આ ત્રણેયનું અસ્તિત્વ લગભગ બધી જ આદિમજાતિઓમાં જોવા મળે છે.
વસ્ત્ર પરિધાન: પ્રકૃતિજન્ય સાધનો કે ઓછા વસ્ત્રો પહેરવાની પરંપરા (જોકે હવે આધુનિક વસ્ત્રો પણ અપનાવ્યા છે).
કેફી પીણાંનો ઉપયોગ: સામાજિક-ધાર્મિક પ્રસંગોએ મહુડો કે તાડી જેવા કેફી પીણાંનો ઉપયોગ.
શિક્ષણનું ઓછું પ્રમાણ: શહેરોની તુલનામાં શિક્ષાનું પ્રમાણ ઓછું હોય છે.
સમૂહનૃત્ય અને સમૂહગીતો: પ્રસંગોએ ખાસ વાજિંત્રો સાથે સામુદાયિક નૃત્યો અને ગીતો ગાય છે.
મેળાઓ અને ઉત્સવોની મહત્તા: જીવનમાં ઉત્સાહ અને આનંદ માટે મેળાઓનું વિશેષ મહત્વ છે.
જૂથ-એકતા અને જૂથ-સભાનતા: સમગ્ર સમૂહમાં પ્રબળ એકતા અને પોતાના હકો પ્રત્યે રાજકીય સભાનતા જોવા મળે છે.
પ્રકૃતિ પૂજા અને ટોટેમવાદ: આદિવાસીઓ સૂર્ય, ચંદ્ર, અગ્નિ, વાયુ અને વનસ્પતિને પૂજે છે. પોતાના ગોત્રચિહ્ન (Totem) પ્રત્યે આદર અને શ્રદ્ધા ધરાવે છે.
જાદુ અને મંત્ર-તંત્ર: તેઓ કલ્યાણકારી (સફેદ જાદુ) અને ભૂત-પ્રેત સંબંધિત (કાળો જાદુ) માં માને છે.
કલા અને સૌંદર્ય: વાંસની ટોપલીઓ, કલાત્મક કાંસકી, ભીંતચિત્રો (જેમ કે રાઠવાઓના 'પીઠોરાના ચિત્રો') અને માટીની મૂર્તિઓ બનાવે છે.
સંગીત અને વાજિંત્રો: ઇલેક્ટ્રોનિક વાજિંત્રોને બદલે ફૂંક મારવાથી કે થાપ આપવાથી વાગતાં પંપરાગત વાજિંત્રો જેવાં કે સારંગી, વાંસળી, તૂર, તંબૂર, ઢોલ, મૃદંગ વગેરેનો ઉપયોગ કરે છે.
સમૂહનૃત્યો અને લોકગીતો: લગ્ન કે તહેવારોના પ્રસંગે મ્હોરાં પહેરીને સામુદાયિક નૃત્યો અને લોકગીતો રજૂ કરે છે.
મંડલ પંચે સામાજિક અને શૈક્ષણિક પછાતપણું નક્કી કરવા માટે 3 મુખ્ય વિભાગોમાં નીચે મુજબના માપદંડો અપનાવ્યા હતા:
સામાજિક માપદંડ:
સામાજિક રીતે પછાત ગણાતી જ્ઞાતિઓ.
આજીવિકા માટે શારીરિક શ્રમ પર આધાર રાખતી જ્ઞાતિઓ.
ગામડાંઓમાં 25% સ્ત્રીઓ અને 10% પુરુષો તથા શહેરોમાં 10% સ્ત્રીઓ અને 5% પુરુષો સરેરાશ કરતાં વધુ સંખ્યામાં 17 વર્ષથી નાની વયે લગ્ન કરતા હોય.
રાજ્યની સરેરાશ કરતાં 25% વધુ સ્ત્રીઓ આજીવિકા માટે કામ કરતી હોય.
શૈક્ષણિક માપદંડ:
રાજ્યની સરેરાશ કરતાં 25% વધારે જ્ઞાતિના 5 થી 15 વર્ષના બાળકો શાળાએ જ ન ગયા હોય.
રાજ્યની સરેરાશ કરતાં 25% વધારે બાળકો શાળામાંથી અધવચ્ચેથી અભ્યાસ છોડી દેતા હોય (Drop-out).
રાજ્યની સરેરાશ કરતાં 25% ઓછા લોકો મૅટ્રિક (10મું ધોરણ) ભણેલા હોય.
આર્થિક માપદંડ:
રાજ્યની સરેરાશ કરતાં કુટુંબની મિલકતની કિંમત 25% કરતાં ઓછી હોય.
રાજ્યની સરેરાશ કરતાં 25% કરતાં વધુ કુટુંબો કાચા મકાનમાં રહેતા હોય.
રોજબરોજની જરૂરિયાત માટે 25% થી વધુ કુટુંબોને લોન કે દેવું કરવું પડતું હોય.
ભારતની આદિમજાતિઓનું વર્ગીકરણ નીચે મુજબ 6 પ્રકારે કરી શકાય:
ભૌગોલિક રહેઠાણની દૃષ્ટિએ:
ઉત્તર-ઉત્તરપૂર્વ વિસ્તાર: લદાખ, હિમાચલ પ્રદેશ, આસામ, મેઘાલય, નાગાલેન્ડ વગેરે.
મધ્યવર્તી કે કેન્દ્રનો વિસ્તાર: પશ્ચિમ બંગાળ, બિહાર, મધ્યપ્રદેશ, ગુજરાત, મહારાષ્ટ્ર વગેરે (સૌથી વધુ આદિવાસી વસ્તી આ વિસ્તારમાં છે).
દક્ષિણ વિસ્તાર: આંધ્રપ્રદેશ, તમિલનાડુ, કર્ણાટક, કેરળ, આંદામાન-નિકોબાર વગેરે.
વસ્તી પ્રમાણની દૃષ્ટિએ (ડૉ. બ્રીજરાજ ચૌહાણ): ખૂબ જ ઓછી વસ્તીવાળા અને ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં વસ્તીવાળા પ્રદેશો.
સાંસ્કૃતિક દૃષ્ટિએ (ડૉ. વેરિયર એલ્વિન): ચાર વિભાગો (અતિ પછાતથી માંડીને આર્થિક રીતે સધ્ધર ભીલ-સરદારો કે જમીનદારો સુધી).
આર્થિક દૃષ્ટિએ: શિકાર, પશુપાલન, ખેતી અને ઉદ્યોગમાં રોકાયેલા સમૂહો.
ભાષાકીય દૃષ્ટિએ:
ઓસ્ટ્રિક ભાષા કુટુંબ (કોલ, મુંડા, ખાસી)
દ્રાવિડિયન ભાષા કુટુંબ (ગોંડ, કાદર, ટોડા)
સીનો-તિબેટન ભાષા કુટુંબ (હિમાલય વિસ્તારની જાતિઓ)
જાતિતત્ત્વોની દૃષ્ટિએ: શારીરિક લક્ષણો જેવાં કે ત્વચાનો રંગ, વાળની बनाવટ, હોઠ અને રક્તસમૂહના આધારે.
બંધારણમાં અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિ સિવાય સામાજિક અને શૈક્ષણિક રીતે પછાત સમૂહોને 'અન્ય પછાત વર્ગો' (OBC/SEBC) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
કેન્દ્ર સ્તરે 1953 માં 'કાકાસાહેબ કાલેલકર કમિશન' અને 1979 માં 'મંડલ કમિશન'ની રચના થઈ હતી.
મંડલ કમિશનની ભલામણથી 13 ઓગસ્ટ 1990 થી કેન્દ્રીય સેવાઓમાં OBC માટે 27% અનામત જાહેર કરવામાં આવી.
ગુજરાતમાં 1972 માં 'બક્ષીપંચ' ની નિમણૂક થઈ હતી, જેણે 82 જ્ઞાતિઓને પછાત ગણાવી હતી. ત્યારબાદ રાણે પંચ નીમાયું. હાલમાં ગુજરાતમાં આશરે 145 જેટલી જ્ઞાતિઓ SEBC માં સમાવિષ્ટ છે.
ભારતમાં આદિવાસીઓના સર્વાંગી વિકાસ માટે વિવિધ યોજનાઓ યોજાઈ:
1956: પંડિત જવાહરલાલ નેહરુએ આપેલ 'પંચશીલનો સિદ્ધાંત'.
1961: આદિવાસી બ્લૉકની રચના.
1972: ગુજરાત આદિવાસી વિકાસ નિગમની રચના.
1974: સંકલિત આદિજાતિ વિકાસ પ્રોજેક્ટ (ITDP).
1989: અનુસૂચિત જાતિ-જનજાતિ અત્યાચાર નિવારણ ધારો (Atrocity Act).
1996: પંચાયત સંદર્ભે પેસા (PESA) ઍક્ટ.
2007: ગુજરાત સરકાર દ્વારા 'વનબંધુ કલ્યાણ યોજના' નો પ્રારંભ.
કલમ 14: કાયદા સમક્ષ સમાનતા.
કલમ 15: ધર્મ, જાતિ, જ્ઞાતિ કે લિંગના આધારે ભેદભાવનો નિષેધ.
કલમ 16: જાહેર નોકરીઓમાં તકની સમાનતા.
કલમ 17: અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી (અસ્પૃશ્યતા પાળવી એ શિક્ષાપાત્ર ગુનો છે).
કલમ 46: શૈક્ષણિક અને આર્થિક હિતોની અભિવૃદ્ધિ.
કલમ 330 અને 332: લોકસભા અને રાજ્યોની વિધાનસભાઓમાં અનામત બેઠકો.
કલમ 335: સરકારી સેવાઓ અને નોકરીઓમાં હક-દાવાઓ.
શૈક્ષણિક યોજનાઓ: મફત ગણવેશ, આશ્રમશાળાઓ, છાત્રાલય સુવિધા, ટ્યુશન/પરીક્ષા ફી માફી, અને વિદેશ અભ્યાસ માટે લોન.
આર્થિક વિકાસ: ખેડૂતોને સહાય, લઘુ ઉદ્યોગો સ્થાપવા ઓછા વ્યાજે લોન, તબીબો અને વકીલોને વ્યવસાય શરૂ કરવા સહાય.
સામાજિક કલ્યાણ: આંતરજ્ઞાતીય લગ્નને પ્રોત્સાહન, ગરીબી રેખા નીચે જીવતા લોકોને મકાન બાંધકામ સહાય અને સમૂહલગ્નને પ્રોત્સાહન.
જાદુના મુખ્ય બે પ્રકાર છે:
સફેદ જાદુ: રક્ષણાત્મક અને કલ્યાણકારી જાદુ.
કાળો જાદુ: તાંત્રિક વિદ્યા અને ભૂતપ્રેત સાથે સંકળાયેલો નુકસાનકારક જાદુ.