ધોરણ 12 | విષય: Samajshastra
વ્યાખ્યા: * રેણુકા પામેયા: "મહિલા સશક્તિકરણ એટલે સામાજિક ન્યાય અને સમતા અથવા મહિલાની સ્વતંત્ર ઓળખ અથવા તેનો મનુષ્યના રૂપમાં સ્વીકાર થવો."
સુશીલા પારીક: "મહિલા સશક્તિકરણ એટલે મહિલાઓનું શક્તિ સંપન્ન થવું. શક્તિ અને સાધન બંને જીવનની ગુણવત્તા સાથે જોડાયેલી અવધારણાઓ છે."
મહત્ત્વ:
વ્યક્તિગત મહત્ત્વ: સ્ત્રીઓમાં જાગૃતિ આવે, પોતાના મૂલ્યો સમજે, નિર્ણયાત્મક સત્તા પ્રાપ્ત કરે, સ્વમાન મેળવે અને અન્યાયો સામે અવાજ ઉઠાવી શકે તે માટે આવશ્યક છે.
સામાજિક મહત્ત્વ: સ્ત્રીઓ પ્રત્યેની હીન ભાવના દૂર કરે છે. ગાંધીજીએ કહ્યું છે તેમ, દેશના વિકાસ માટે નારીનો વિકાસ જરૂરી છે કારણ કે સ્ત્રી એ સમાજનું પાયાનું એકમ છે. બાળકોના યોગ્ય સામાજિકરણ અને નેતૃત્વ શક્તિ માટે પણ તે જરૂરી છે.
શૈક્ષણિક મહત્ત્વ: શિક્ષણ દ્વારા સ્ત્રીઓ આત્મવિશ્વાસ કેળવી સ્વાવલંબી બને છે. પરંપરાગત વલણો બદલવા અને વ્યાવસાયિક કુશળતા વધારવા માટે શિક્ષણનું મહત્ત્વ છે.
આર્થિક મહત્ત્વ: મિલકત પર સમાન હક, પોતાની આવક પર અધિકાર અને આર્થિક સ્વાવલંબન માટે. આનાથી જાતિગત ભેદભાવ દૂર થાય છે અને સમાન વેતન મળે છે.
રાજકીય મહત્ત્વ: બંધારણીય અધિકારો (આર્ટિકલ 14, 15, 16) અને સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓમાં અનામત બેઠકો દ્વારા રાજકારણમાં સક્રિય ભાગીદારી માટે.
શૈક્ષણિક કાર્યક્રમો: * કન્યા કેળવણી રથયાત્રા (પ્રાથમિક શિક્ષણનો પ્રવેશદર વધારવા).
તેજસ્વી વિદ્યાર્થીઓનું સન્માન અને શિષ્યવૃત્તિ.
સર્વ શિક્ષા અભિયાન અને શાળા લોકાર્પણ.
સાઇકલ વિતરણ (અંતરિયાળ વિસ્તારની કન્યાઓ માટે) અને અનાજ વિતરણ (આદિવાસી વિસ્તારોમાં).
આર્થિક કાર્યક્રમો: * તાલીમ વર્ગો (કિચન ગાર્ડનિંગ, કેનિંગ).
પ્રદર્શન-વેચાણ મહોત્સવ ('હુન્નરથી રોજગાર').
કૃષિરથ મેળા અને સખી-મંડળ/સ્ત્રી-જૂથ યોજનાઓ.
આરોગ્યલક્ષી કાર્યક્રમો: * માતૃ-કલ્યાણ અને કુટુંબ કલ્યાણ કાર્યક્રમો.
પોષણક્ષમ આહાર જાગૃતિ (Nutrition Week).
'બેટી બચાવો, બેટી વધાવો' અભિયાન.
શૈક્ષણિક ક્ષેત્રની યોજનાઓ:
વિદ્યાલક્ષ્મી બોન્ડ.
કસ્તૂરબા ગાંધી બાલિકા વિદ્યાલય.
આદિજાતિ કન્યાના વાલીઓને અનાજ સહાય.
વિદ્યાસાધના યોજના અને કન્યાઓ માટે સાઇકલ સહાય.
પોલિટેકનિક અને ઇજનેરી કૉલેજોમાં ભણતી કન્યાઓ માટે હૉસ્ટેલ સુવિધા.
કન્યાઓને વિનામૂલ્યે શિક્ષણ.
આર્થિક ક્ષેત્રની યોજનાઓ:
મિશન મંગલમ્ યોજના.
સ્ત્રીઓ માટે તાલીમ યોજના અને ખાસ રોજગાર કચેરીઓ.
માતા યશોદા ગૌરવનિધિ.
વર્કિંગ વીમેન હૉસ્ટેલ સુવિધા યોજના.
મહિલા સંચાલિત ગ્રામ્ય દૂધ ઉત્પાદક મંડળીઓ તથા પશુપાલક પ્રોત્સાહક સહાય.
ઘર-દીવડા યોજના.
'Empowerment' (સશક્તિકરણ) શબ્દનો ઉદ્ભવ 1970ના દાયકામાં લૅટિન અમેરિકામાં શિક્ષણ અંગેની ચર્ચામાં થયો (ઈવલિન હસ્ટ).
યોગેન્દ્ર સિંઘના મતે આ ખ્યાલ કાળા અને સીમાંત સમૂહોની સામાજિક ચળવળમાંથી ઉદ્ભવ્યો.
સશક્તિકરણમાં 'Power' (સત્તા/શક્તિ) મહત્વની છે. તેનો સરળ અર્થ એ છે કે મહિલાઓ પોતાની ઈચ્છા અનુસાર જીવનનિર્વાહ કરવા માટે સ્વતંત્ર અને સક્ષમ બને. તે બહુઆયામી અને પરિવર્તનશીલ અવધારણા છે.
ચંદ્રિકા રાવલ દર્શાવેલા લક્ષણો:
તે એક પ્રક્રિયા છે.
આ પ્રક્રિયામાં સ્ત્રીઓને સ્થાન અને મોકળાશ મળે છે.
તે સ્ત્રીઓ દ્વારા સામૂહિક અને સભાનપણે કરાયેલા પ્રયત્નોની શૃંખલા છે.
તે સ્ત્રીઓને પોતાના હકોની અનુભૂતિ કરાવે છે.
તે સામાજિક પરિવર્તનની પ્રક્રિયા છે.
તે પુરુષ વિરોધી નથી, પણ સ્ત્રીઓ સમાજમાં આત્મગૌરવ સાથે આગળ વધે તેવું લક્ષ્ય ધરાવે છે.
ચિરંજીવી યોજના
ઈ-મમતા
કસ્તૂરબા પોષણ સહાય યોજના
જનની સુરક્ષા યોજના
બેટી વધાવો યોજના / દીકરી યોજના
કિશોરી શક્તિ યોજના અને સબલા યોજના
અનૈતિક વેપાર અટકાયત કાનૂન (1956): જાતીય શોષણ સામે રક્ષણ.
દહેજ પ્રતિબંધક કાનૂન (1961): દહેજના દૂષણની નાબૂદી.
ગર્ભપાતને લગતો કાનૂન (1971): સ્ત્રીઓના જીવન અને ગૌરવની સુરક્ષા.
બીભત્સ પ્રદર્શન પર પ્રતિબંધ કાનૂન (1986): અપમાનજનક નિરૂપણ સામે રક્ષણ.
સતી પ્રતિબંધક કાનૂન (1987): વિધવા સ્ત્રીને જીવવાનો અધિકાર.
કૌટુંબિક હિંસા નિવારણ કાનૂન (2005): ઘરેલુ હિંસા સામે રક્ષણ.
કામના સ્થળે જાતીય સતામણી અટકાયત કાનૂન (2013): કામના સ્થળે રક્ષણ.
સ્ત્રીઓને બંધારણ હેઠળ મળેલા મુખ્ય અધિકારો:
સમાનતા અને સ્વતંત્રતાનો અધિકાર (જીવન જીવવાનો અને શિક્ષણનો હક).
સ્વ-પસંદગીથી લગ્ન કરવાનો, છૂટાછેડા મેળવવાનો અને પુનર્લગ્નનો હક.
પિતા કે પતિની મિલકતમાં વારસાગત હિસ્સો મેળવવાનો હક.
ત્યક્તા સ્ત્રી તરીકે ભરણપોષણ મેળવવાનો અને સ્વ-કમાણી/સ્ત્રી-ધન પર સંપૂર્ણ હક.
નબળા વર્ગની સ્ત્રીઓ માટે મફત કાનૂની સહાય મેળવવાનો અધિકાર.
રાજકારણ અને નોકરીઓમાં અનામત બેઠકો દ્વારા વિશેષ હક.
ભારત: ગ્રામીણ = 947, શહેરી = 926
ગુજરાત: ગ્રામીણ = 947, શહેરી = 880
ફૅક્ટરી ઍક્ટ (1948)
કામદાર રાજ્ય વીમા કાનૂન (1948)
સમાન વેતન ધારો (1976)
કૌટુંબિક અદાલત કાનૂન (1984)
મહિલા રાષ્ટ્રીયપંચ કાનૂન (1990)