ધોરણ 12 | విષય: Samajshastra
અર્થ: સંસ્કૃતિના ભૌતિક અને અભૌતિક પાસાઓમાં આવતું પરિવર્તન એટલે સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન. તેમાં કલા, વિજ્ઞાન, તત્ત્વજ્ઞાન, ભાષા, સાહિત્ય, સામાજિક સંગઠન અને તેનાં નિયમો કે કાર્યોમાં થતા ફેરફારોનો સમાવેશ થાય છે.
મેકાઈવર અને પેજ: "સાંસ્કૃતિક પરિવર્તનમાં ધર્મ, સાહિત્ય, કળા વગેરેમાં થતાં પરિવર્તનોનો સમાવેશ થાય છે."
સાંસ્કૃતિક પરિવર્તનના લક્ષણો:
સંસ્કૃતિના કોઈ પણ ભાગમાં આવતું પરિવર્તન: સંસ્કૃતિના ભૌતિક કે અભૌતિક કોઈ પણ તત્ત્વમાં પરિવર્તન આવે તેને સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન કહેવાય. (દા.ત., હેન્ડલુમને બદલે પાવરલુમનો ઉપયોગ, નવરાત્રીનું બદલાયેલું સ્વરૂપ).
સમાજની સાધનાત્મક વ્યવસ્થામાં થતું પરિવર્તન: માનવી પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે વપરાતાં સાધનો, વાહનો, યંત્રો કે ફર્નિચરમાં ફેરફાર કરે તે સાંસ્કૃતિક પરિવર્તન છે. (દા.ત., બેસવા માટે સોફાસેટ કે જમવા માટે ડાઇનિંગ ટેબલનો ઉપયોગ).
સમાજની ધોરણાત્મક વ્યવસ્થામાં થતું પરિવર્તન: સામાજિક સંબંધો ટકાવી રાખવા માટે ઘડાયેલાં નીતિ-નિયમો કે કાયદાઓમાં આવતો ફેરફાર. (દા.ત., લગ્ન સંબંધિત કાયદાઓ, રાજાશાહીને બદલે લોકશાહી શાસનવ્યવસ્થા).
એમ. એન. શ્રીનિવાસે દર્શાવેલાં સંસ્કૃતિકરણની પ્રક્રિયાનાં મુખ્ય પાસાં:
સમૂહલક્ષી પ્રક્રિયા: આમાં કોઈ એક વ્યક્તિ નહીં, પરંતુ સમગ્ર જ્ઞાતિસમૂહ ઊભી ગતિશીલતા મેળવવાનો પ્રયત્ન કરે છે.
સ્થાનફેર કે દરજ્જામાં પરિવર્તન: આનાથી જ્ઞાતિના કોટિક્રમમાં સ્થાન બદલાય છે, પરંતુ જ્ઞાતિનું માળખું પાયામાંથી બદલાતું નથી (માળખાકીય પરિવર્તન નથી).
આર્થિક ઉન્નતિની ખાતરી નથી: સંસ્કૃતિકરણથી આર્થિક સ્થિતિ સુધરે જ એ જરૂરી નથી.
પ્રભાવી જ્ઞાતિની ભૂમિકા: નિમ્ન જ્ઞાતિઓ સ્થાનિક પ્રભાવી જ્ઞાતિની જીવનશૈલીનું અનુકરણ કરે છે.
આદિવાસી સમૂહોમાં પણ પ્રક્રિયા: હિંદુ જ્ઞાતિઓ ઉપરાંત ભીલ, ગોન્ડ, હો, ઉરાવ જેવા આદિવાસી સમૂહો પણ ઉચ્ચ દરજ્જો મેળવવા આ પ્રક્રિયા અપનાવે છે.
સંઘર્ષ અને વિરોધ: કેટલીક વાર ઉપલી જ્ઞાતિઓ નિમ્ન જ્ઞાતિના ઉચ્ચ દરજ્જાના દાવાનો વિરોધ કરે છે, જેથી જ્ઞાતિઓ વચ્ચે સંઘર્ષ થાય છે.
દ્વિમાર્ગી પ્રક્રિયા: નિમ્ન જ્ઞાતિ ઉચ્ચ દરજ્જો મેળવે છે, પરંતુ સાથે પોતાની જ્ઞાતિની કેટલીક સારી બાબતો ગુમાવે પણ છે.
એમ. એન. શ્રીનિવાસે દર્શાવેલાં પશ્ચિમીકરણનાં પાસાં:
નવા ભૂમિ સંબંધો: બ્રિટિશરોએ જમીનદારી અને રૈયતવારી જેવી પ્રથાઓ દ્વારા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં નવા જમીન સંબંધો સ્થાપિત કર્યા.
નવું કાનૂની અને ન્યાયી માળખું: સમાજ વ્યવસ્થા જાળવવા નવા કાયદાઓ, અદાલતો, લશ્કર અને પોલીસદળની નવેસરથી રચના કરવામાં આવી.
પશ્ચિમી શિક્ષણવ્યવસ્થા: શિક્ષણ તમામ વર્ગો માટે ખુલ્લું મુકાયું, જેનાથી નવા વિચારો અને મૂલ્યોનો પ્રચાર થયો.
છાપખાનાંની શરૂઆત: અખબારો, પુસ્તકો અને સામયિકો દ્વારા વૈશ્વિક સ્તરના ઉદાર વિચારોનો પ્રસાર થયો.
માનવતાવાદનો ઉદય: જાતિ, ધર્મ કે લિંગના ભેદભાવ વિના સૌના કલ્યાણ અને સમાનતાના પશ્ચિમી વિચારોથી સામાજિક સુધારણાની ચળવળો શરૂ થઈ.
નવા મધ્યમવર્ગનો ઉદ્ભવ: શિક્ષિત વર્ગમાંથી વકીલો, ડૉક્ટરો, અધ્યાપકો અને બુદ્ધિજીવીઓનો નવો મધ્યમ વર્ગ અસ્તિત્વમાં આવ્યો.
લોકશાહી મૂલ્યોનો સ્વીકાર: આઝાદીની લડત દરમિયાન દેશમાં લોકશાહી, ઉદારતાવાદ અને રાષ્ટ્રીયતાના વિચારો દ્રઢ બન્યા.
જટિલ પ્રક્રિયા: ઉદારીકરણ અને ખાનગીકરણ સાથે સંકળાયેલી હોવાથી તે અત્યંત જટિલ પ્રક્રિયા છે.
બહુવિધ પાસાં: તે આર્થિક, રાજકીય, સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક જેવાં ક્ષેત્રોને આવરી લે છે.
નવશોધ અને પ્રસરણ: ઇન્ટરનેટ અને આધુનિક ટેક્નોલૉજી દ્વારા નવી શોધોનું વૈશ્વિક સ્તરે ઝડપી પ્રસરણ થાય છે.
નાગરિક અધિકારો અને માનવતાની ચેતના: માહિતીનો અધિકાર (RTI), 'ફૂડ ફોર ઓલ' અને પર્યાવરણ સુરક્ષા અંગે જાગૃતિ લાવે છે.
વૈશ્વિક સંસ્કૃતિ: સમગ્ર વિશ્વ એક ગામડું બનતાં મનોરંજન, કલા અને તહેવારો (દા.ત., વેલેન્ટાઇન ડે) ની વૈશ્વિક ઉજવણી શરૂ થઈ છે.
સંસ્કૃતિનું સમન્વયીકરણ: વિવિધ દેશોની સંસ્કૃતિઓ એકબીજા સાથે ભળી રહી છે (દા.ત., ફ્યુઝન મ્યુઝિક).
વિનિમયનું સાધન (ચલણ): વસ્તુ-વિનિમયને બદલે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્વીકાર્ય ચલણ (દા.ત., અમેરિકન ડૉલર) નો વ્યાપ વધ્યો છે.
બજારોનું પ્રભુત્વ: વિશ્વભરમાં ખાણી-પીણી અને વપરાશની પદ્ધતિઓ સમાન બનતી જાય છે (દા.ત., પિઝા, નૂડલ્સ).
નવાં સામાજિક આંદોલનો: મહિલા આંદોલનો અને માનવ અધિકાર આંદોલનો જેવાં નવાં આંદોલનોનો જન્મ થયો છે.
વિદેશી રોકાણ વધ્યું અને અદ્યતન ટેક્નોલૉજીનો લાભ મળ્યો.
ગ્રાહકોને વાજબી કિંમતે ગુણવત્તાયુક્ત વસ્તુઓ મળવા લાગી.
ટીવી ચેનલો, ઇન્ટરનેટ, મોબાઈલ અને ઓનલાઈન શોપિંગને પ્રોત્સાહન મળ્યું.
વ્યાજદરમાં ઘટાડાથી ઉત્પાદન ખર્ચ ઘટ્યો.
વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં ટકી રહેવા તાલીમ અને શિક્ષણનું મહત્ત્વ વધ્યું.
સ્થાનિક વિસ્તારમાં નોંધપાત્ર જમીનમાલિકી.
વિસ્તારમાં નોંધપાત્ર વસ્તી (સંખ્યાબળ).
ઉચ્ચ પારંપરિક દરજ્જો, શિક્ષણ અને વહીવટી નોકરીઓ.