ધોરણ 12 | విષય: Samajshastra
અર્થ: સંચાર (Communication) એટલે બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ કે સમૂહો વચ્ચે માહિતી, વિચારો, લાગણીઓ, કે સંવેદનાઓની આપ-લે કરવાની પ્રક્રિયા.
એડવર્ડ એમરી: "સંચાર એ માહિતી, વિચારો અને વલણોને એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિ સુધી પરિવર્તિત કરવાની કલા છે."
વિદ્યુત જોષી: વ્યક્તિ પોતાના વિચારો, લાગણીઓ અને અનુભવો ભાષા કે સંજ્ઞા દ્વારા બીજી વ્યક્તિ સુધી પહોંચાડે તે પ્રક્રિયા એટલે પ્રત્યાયન.
સંચારની લાક્ષણિકતાઓ:
અવિરત પ્રક્રિયા: માનવ જીવનના જન્મથી મૃત્યુ સુધી સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે.
દ્વિમાર્ગી પ્રક્રિયા: સંચારમાં પ્રેષક (સંદેશ મોકલનાર) અને પ્રાપ્તકર્તા (સંદેશ મેળવનાર) વચ્ચે સતત આદાન-પ્રદાન અને પ્રતિક્રિયા થાય છે.
માધ્યમની આવશ્યકતા: સંચાર માટે શારીરિક હાવભાવ, વાચા જેવાં સંવેદનવાહક અથવા ફોન, ટીવી, વર્તમાનપત્ર જેવાં ભૌતિક માધ્યમો અનિવાર્ય છે.
પ્રાકૃતિક ગુણ: તે માનવીનો જન્મજાત અને કુદરતી ગુણ છે.
સામાજિક પ્રક્રિયા: સંચારના અર્થો અને સંકેતો સમાજ દ્વારા નક્કી કે પરિભાષિત થયેલા હોય છે.
વિજ્ઞાન અને કળા: ટેક્નોલોજીના ઉપયોગથી વૈજ્ઞાનિક રીતે સંદેશો મોકલી શકાય છે અને ભાવનાત્મક રજૂઆત એ એક કળા છે.
સંચાર માધ્યમોને મુખ્ય બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
પારસ્પરિક સંચાર: બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓ વચ્ચે પ્રત્યક્ષ (મુખામુખ) હાજરીમાં થતી વાતચીત, હાવભાવ કે સંકેતો દ્વારા થતો પ્રત્યાયન.
સમૂહ સંચાર: ટેક્નોલોજીના માધ્યમથી વિશાળ માનવ સમુદાય સુધી ઝડપથી સંદેશો પહોંચાડવાની પદ્ધતિ. તેના બે વિભાગ પડે છે:
(ક) પરંપરાગત માધ્યમો: પ્રાચીન સમયથી ચાલ્યા આવતા સાધનો, જેમાં યંત્રવિજ્ઞાનનો ઉપયોગ હોતો નથી.
ઉદાહરણ: લોકસાહિત્ય, લોકસંગીત, ભવાઈ, નાટક, કઠપૂતળીના ખેલ, આખ્યાન, દુહા વગેરે.
(ખ) આધુનિક માધ્યમો: યંત્રવિજ્ઞાન અને વીજાણુ ટેક્નોલોજી આધારિત માધ્યમો. તેના બે પ્રકાર છે:
મુદ્રિત માધ્યમો (Print Media): વર્તમાનપત્રો, પુસ્તકો, સામયિકો, ચોપાનિયાં, હોર્ડિંગ્સ.
વીજાણુ માધ્યમો (Electronic Media): રેડિયો, ફોટોગ્રાફી, સિનેમા, ટેલિવિઝન, કમ્પ્યૂટર, ઇન્ટરનેટ અને સ્માર્ટફોન.
રેડિયો: ઈ.સ. 1921માં માર્કોનીએ શોધ કરી. ભારતમાં 1927માં સરકારી પ્રસારણ શરૂ થયું, જેને 1957થી 'આકાશવાણી' નામ મળ્યું. તે અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં શિક્ષણ, કૃષિ અને મનોરંજન પૂરું પાડતું મહત્વનું શ્રાવ્ય માધ્યમ છે.
ફોટોગ્રાફી: ઈ.સ. 1888માં જ્યોર્જ ઈસ્ટમૅને કોડેક કૅમેરાની શોધ કરી. હવે ડિજિટલ સ્માર્ટફોનથી ફોટોગ્રાફી ખૂબ સરળ બની છે.
ચલચિત્રો (સિનેમા): થોમસ આલ્વા એડિસને આ ટેક્નોલોજી વિકસાવી. ભારતમાં દાદાસાહેબ ફાળકેનું પ્રદાન મહત્ત્વનું છે. 1952માં સેન્સર બોર્ડની રચના થઈ.
ટેલિવિઝન: ઈ.સ. 1926માં જોન એલ. બેયર્ડે શોધ કરી. ભારતમાં 1959માં પ્રારંભ થયો અને 1982માં રંગીન પ્રસારણ શરૂ થયું. તે અત્યંત લોકપ્રિય દૃશ્ય-શ્રાવ્ય માધ્યમ છે.
કમ્પ્યૂટર: ઈ.સ. 1946માં જોન મોચેલ અને જે.પી. એક્ટ દ્વારા ડિજિટલ કમ્પ્યૂટરની શોધ થઈ. માહિતીના સંગ્રહ અને પૃથક્કરણ માટે શિરોમણિ સાધન.
ઇન્ટરનેટ: વિશ્વભરના કમ્પ્યૂટરોનું જાળું (Network). ભારતમાં 15 ઓગસ્ટ 1995થી શરૂ થયું. WWW ના ઉપયોગથી માહિતી, ઈ-કોમર્સ અને ઈ-બેંકિંગ શક્ય બન્યા છે.
મોબાઈલ: ભારતમાં 15 ઓગસ્ટ 1995થી સેવા શરૂ થઈ. સ્માર્ટફોન દ્વારા વિવિધ એપ્લિકેશન્સથી વિગતો અને મનોરંજન ઝડપથી ઉપલબ્ધ થાય છે.
કુટુંબજીવન પર અસરો: વડીલોની સત્તામાં પરિવર્તન આવ્યું છે, વ્યક્તિવાદ વધ્યો છે. પતિ-પત્નીના સંબંધોમાં લોકશાહી અને સમાનતા આવ્યા છે. બાળ-ઉછેર અને શિક્ષણ અંગે નવી જાગૃતિ આવી છે.
લગ્ન વ્યવસ્થા: લગ્નમાં જીવનસાથીની પસંદગી યુવક-યુવતીઓ પોતે કરવા લાગ્યા છે. દહેજપ્રથા, બાળલગ્નનો વિરોધ અને પુખ્તવયે લગ્ન જેવાં વલણો દ્રઢ બન્યા છે. બંધબેસતું ન હોય તો છૂટાછેડા સ્વીકાર્ય બન્યા છે.
જ્ઞાતિ વ્યવસ્થા: જ્ઞાતિના કોટિક્રમ અને ખાનપાનના નિયમો શિથિલ થયા છે. અસ્પૃશ્યતા નાબૂદી અને આંતરજ્ઞાતીય લગ્નોને પ્રોત્સાહન મળ્યું છે.
સંસ્કૃતિ પર અસરો: અંધશ્રદ્ધા અને વહેમો દૂર કરવામાં વૈજ્ઞાનિક દ્રષ્ટિકોણ મળ્યો છે. જન્મદિવસ કે મેરેજ એનિવર્સરી જેવા નવા ઉત્સવોની ઉજવણી વધી છે.
ડેવિડ બર્ગોએ S.M.C.R. પ્રત્યાયન મોડેલ આપ્યું છે:
S - Source (પ્રેષક / સંદેશ મોકલનાર)
M - Message (સંદેશો)
C - Channel (ચેનલ / માધ્યમ)
R - Receiver (પ્રાપ્તકર્તા / સંદેશ મેળવનાર
દેશનો 83% ભૌગોલિક વિસ્તાર અને 96% જનસંખ્યા આવરી લેવામાં આવી છે.
સાચો વિકલ્પ: (A)