ધોરણ 12 | విષય: Samajshastra
| ક્રમ | સુધારાવાદી સામાજિક આંદોલન | ક્રાંતિકારી સામાજિક આંદોલન |
|---|---|---|
| 1 | તે સમાજના આંશિક (અમુક ભાગના) પરિવર્તન સાથે જોડાયેલું હોય છે. | તે સમાજના સંપૂર્ણ અને ધરમૂળથી પરિવર્તન સાથે જોડાયેલું હોય છે. |
| 2 | પ્રસ્થાપિત સામાજિક વ્યવસ્થામાં સુધારણા કરવી એ તેના કેન્દ્રસ્થાને હોય છે. | પ્રસ્થાપિત સામાજિક વ્યવસ્થાને સંપૂર્ણપણે નકારે છે અને નવી વ્યવસ્થા સ્થાપે છે. |
| 3 | આવાં આંદોલનો સાથે સામાજિક આદર અને સન્માન જોડાયેલાં હોય છે. | આવાં આંદોલનો સાથે આદર-સન્માન જોડાયેલાં હોતા નથી, કારણ કે સ્થાપિત નિયમોનો અસ્વીકાર થાય છે. |
| 4 | લોકમત તૈયાર કરીને સમસ્યાનું સમાધાન લાવવામાં આવે છે. | જબરદસ્તીથી લોકોને પોતાના પક્ષમાં લાવવાનો પ્રયત્ન કરવામાં આવે છે. |
| 5 | તે મુખ્યત્વે મધ્યમવર્ગ દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. | તે મહદંશે શોષિત અને નિમ્નવર્ગમાંથી ઉદ્ભવે છે. |
| 6 | તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સમાજમાં આદર્શ મૂલ્યોની પુનઃસ્થાપના કરવાનો છે. | તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ વર્તમાન વ્યવસ્થાને નષ્ટ કરી નવી વ્યવસ્થા લાવવાનો છે. |
| 7 | આવાં આંદોલનો શાંતિપ્રિય અને અહિંસક હોય છે. | આવાં આંદોલનો મહદંશે હિંસક કે આક્રમક હોય છે. |
હર્બર્ટ બ્લૂમરે ક્રાંતિકારી આંદોલનની નીચે મુજબની વિશેષતાઓ દર્શાવી છે:
સંપૂર્ણ વ્યવસ્થાનું પુનઃનિર્માણ: ક્રાંતિકારી આંદોલન સમાજના કોઈ એક ક્ષેત્રમાં નહીં, પરંતુ સંપૂર્ણ સામાજિક વ્યવસ્થાનું પુનઃનિર્માણ કરે છે.
નવાં નૈતિક મૂલ્યોની યોજના: તે વર્તમાન સમયમાં પ્રસ્થાપિત મૂલ્યો, રૂઢિઓ અને રિવાજોને સ્થાને સંપૂર્ણપણે નવાં નૈતિક મૂલ્યોની યોજના રજૂ કરે છે.
વર્તમાન સંસ્થાઓમાં અવિશ્વાસ: આ આંદોલન સમસ્યાના ઉકેલ માટે વર્તમાન સંસ્થાઓ (જેવી કે સંસદ, પોલીસ, ન્યાયતંત્ર) માં વિશ્વાસ ધરાવતું નથી, પરંતુ નવી જ સંસ્થાઓ સ્થાપવામાં માને છે.
બળપૂર્વક પક્ષમાં લેવા: તેમાં લોકમત ઊભો કરવાને બદલે લોકોને પોતાના પક્ષમાં લઈ લેવામાં કે ભેળવી દેવામાં આવે છે.
નિમ્ન વર્ગમાંથી ઉદ્ભવ: આ આંદોલન મોટે ભાગે સમાજના નિમ્ન અને શોષિત વર્ગમાંથી ઉદ્ભવે છે, કારણ કે તેમનું શોષણ વધુ થતું હોય છે.
વર્ગવિગ્રહ: સમાજ બે ભાગોમાં વહેંચાઈ જાય છે – માલિક વર્ગ અને શ્રમિક વર્ગ. આ બંને વચ્ચેના ਸੰઘર્ષમાંથી ક્રાંતિકારી આંદોલન જન્મે છે.
અર્થ: સમાજનાં પ્રવર્તમાન દૂષણો દૂર કરવા માટે અને નવી જીવનપદ્ધતિ પ્રસ્થાપિત કરવા માટે લોકો જ્યારે કોઈ સંગઠિત અને લાંબા સમય સુધી ચાલે એવું સામૂહિક પગલું ભરે, ત્યારે તેને સામાજિક આંદોલન કહેવાય.
લક્ષણો:
સામાજિક અને લાંબાગાળાની પ્રક્રિયા છે.
સામૂહિકતા ધરાવે છે.
ચોક્કસ ધ્યેયલક્ષી હોય છે.
ચોક્કસ વિચારસરણીથી પ્રેરિત હોય છે.
ક્રિયા તરફની અભિમુખતા દર્શાવે છે.
વ્યક્તિ કે વ્યક્તિઓનું ચોક્કસ તાદાત્મ્ય હોય છે.
માંગણીઓ રજૂ કરવાની ચોક્કસ પદ્ધતિ અને રીતો હોય છે.
બદલાવ અને સાતત્યની લાક્ષણિકતા ધરાવે છે.
જ્યારે સમાજમાં પરિવર્તનની ગતિ ખૂબ ઝડપી બને છે અને લોકો તેની સાથે સમાયોજન સાધી શકતા નથી, અથવા આવતું પરિવર્તન તેમની ઈચ્છા મુજબનું હોતું નથી, ત્યારે તેને રોકવા માટે જે આંદોલન થાય તેને 'પ્રતિરોધાત્મક આંદોલન' કહે છે.
ઉદ્દેશ: આવનારા પરિવર્તનને રોકવું અને જે-તે પરિસ્થિતિને જાળવી રાખવી.
ઉદાહરણ: નર્મદા બંધ વિરોધી આંદોલન, અમુક ભાષા પ્રત્યે વિરોધ દર્શાવતાં આંદોલનો, જમીનદારો દ્વારા 'ખેડે તેની જમીન' કાયદા સામે કરાયેલો વિરોધ.
જ્યારે લોકો પ્રસ્થાપિત વ્યવસ્થા, અન્યાય કે અસંતોષથી સંતુષ્ટ ન હોય ત્યારે તેનો વિરોધ કરવા માટે આ આંદોલન કરે છે.
જોડાયેલી બાબતો:
અસંતોષ અને અન્યાય સામે અવાજ ઉઠાવવો.
ચોક્કસ માંગણીઓ રજૂ કરવી.
નવી પરિસ્થિતિ કે નિર્ણય સામે પ્રતિરોધ કરવો.
ઉદાહરણ: મોંઘવારી સામેનાં આંદોલનો, સ્ત્રી અત્યાચાર વિરોધી આંદોલનો. આ આંદોલનો મોટે ભાગે લોકશાહી સમાજમાં વધુ જોવા મળે છે.
સ્વચ્છતા આંદોલન એ સુધારાવાદી આંદોલનનો જ એક ભાગ છે.
આરંભ: 2 ઓક્ટોબર 2014ના રોજ મહાત્મા ગાંધીની 145મી જન્મજયંતી પર વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું.
ધ્યેય: 2019માં ગાંધીજીની 150મી જન્મજયંતી સુધીમાં સમગ્ર ભારતને સ્વચ્છ અને ખુલ્લામાં શૌચમુક્ત બનાવવું.
સફળતા: આ અભિયાન આજે એક જનઆંદોલન બની ચૂક્યું છે. નાગરિકો, સ્વૈચ્છિક સંસ્થાઓ અને શાળા-કોલેજો સ્વયંભૂ જોડાયા છે. સ્વચ્છતા જાળવવા માટે સરકારે 0.5% સેસ પણ લાગુ કર્યો છે.
સામાજિક અને લાંબાગાળાની પ્રક્રિયા.
સામૂહિકતા અને ધ્યેયલક્ષીતા.
ચોક્કસ વિચારસરણી અને ક્રિયા-અભિમુખતા.
બદલાવ અને સાતત્યની લાક્ષણિકતા.
સુધારાવાદી સામાજિક આંદોલન
ક્રાંતિકારી સામાજિક આંદોલન
પ્રતિરોધાત્મક સામાજિક આંદોલન
વિરોધાત્મક સામાજિક આંદોલન
પરિવર્તનની પ્રક્રિયા ઝડપી બને છે.
લોકોમાં જાગૃતિ અને સભાનતા વધે છે.
નવી નેતાગીરી ઊભી થાય છે.
વૈચારિક વિકાસ થાય છે અને વૈકલ્પિક ઉપાયોની ચર્ચા થાય છે.
રૂઢિવાદી સમૂહ
આધુનિકતાવાદી સમૂહ