ધોરણ 12 | విષય: Samajshastra
અર્થ: સત્તાનું લોકશાહી ઢબે વિકેન્દ્રીકરણ કરી સામૂહિક વિકાસનાં કામો કરવાની સત્તા સંભાળતી, લોકો દ્વારા ચૂંટાયેલી પંચાયતોની વ્યવસ્થાને પંચાયતી રાજ કહેવાય છે.
એસ. કે. ડેના મતે: "પંચાયતી રાજ એ પ્રજાની ઉન્નતિ માટેનો રસ્તો છે. તેનો સાચો અર્થ એ છે કે લોકો સંગઠિત, જાગૃત અને સ્વાવલંબી બને અને સરકાર પાસે જે અધિકારો છે તે લઈને પોતે બજાવે."
ઉદ્દેશો (હેતુઓ):
સત્તાનું લોકશાહી વિકેન્દ્રીકરણ: ગ્રામીણ લોકોને વહીવટી સત્તા આપવી અને નિર્ણયો લેવામાં તેમની ભાગીદારી વધારવી.
સમુદાય વિકાસ કાર્યક્રમોને પુનર્જીવિત કરવા: ગ્રામીણ વિકાસના કાર્યક્રમોમાં સ્થાનિક લોકોનો સહકાર અને સમર્થન મેળવવું.
લોક ભાગીદારી વધારવી: પ્રજા પોતાના પ્રશ્નો પોતે ઉકેલે અને વિકાસ કાર્યક્રમોમાં સક્રિય રીતે ભાગીદાર બને તેવો હેતુ છે.
ગામડાંનું નવનિર્માણ કરવું: ગરીબી, નિરક્ષરતા અને બેકારી જેવી ગ્રામીણ સમસ્યાઓ દૂર કરી ગામડાંનો સર્વાંગી વિકાસ કરવો.
લોક સશક્તિકરણ: મહિલાઓ (1/3 અનામત), અનુસૂચિત જાતિ, આદિજાતિ અને અન્ય પછાત વર્ગો માટે બેઠકો અનામત રાખીને સમાજના નબળા વર્ગોને સત્તામાં ભાગીદારી આપવી.
બળવંતરાય મહેતા સમિતિની ભલામણ મુજબ ભારતમાં પંચાયતી રાજનું ત્રિ-સ્તરીય માળખું અમલમાં મૂકવામાં આવ્યું છે:
┌─────────────────────────┐
│ જિલ્લા પંચાયત │ (ઉચ્ચ સ્તર)
└────────────┬────────────┘
│
┌────────────┴────────────┐
│ તાલુકા પંચાયત │ (મધ્યમ સ્તર)
└────────────┬────────────┘
│
┌────────────┴────────────┐
│ ગ્રામ પંચાયત │ (પાયાનું સ્તર)
└─────────────────────────┘
ગ્રામ પંચાયત (પાયાનું સ્તર):
સ્થાનિક સ્વરાજ્યનું સૌથી મૂળભૂત એકમ છે.
વસ્તીના ધોરણે 7 થી 15 સભ્યો હોય છે.
સરપંચ તેના વડા હોય છે. વહીવટી કાર્યો માટે 'તલાટી-કમ-મંત્રી' અને 'ગ્રામસેવક' (VDO) હોય છે.
તાલુકા પંચાયત (મધ્યમ સ્તર):
ગ્રામ પંચાયત અને જિલ્લા પંચાયતને જોડતી કડી છે.
1 લાખની વસ્તી સુધી 15 સભ્યો હોય છે.
ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓમાંથી પ્રમુખ-ઉપપ્રમુખ બને છે. વહીવટી વડા તરીકે TDO (તાલુકા વિકાસ અધિકારી) હોય છે.
જિલ્લા પંચાયત (ઉચ્ચ સ્તર):
ત્રિ-સ્તરીય માળખાની સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે.
4 લાખની વસ્તી સુધી 17 સભ્યો હોય છે.
તેના રાજકીય વડા જિલ્લા પંચાયત પ્રમુખ અને વહીવટી વડા DDO (જિલ્લા વિકાસ અધિકારી) હોય છે.
પંચાયતી રાજની ગ્રામીણ સમાજ પર નીચે મુજબની હકારાત્મક સામાજિક અસરો પડી છે:
લોકશાહી મૂલ્યોનો પ્રસાર: ગામડાંના લોકોને મતદાન દ્વારા પોતાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટવાની અને લોકશાહી પ્રક્રિયાને સમજવાની તક મળી છે.
નવા નેતૃત્વનો ઉદ્ભવ: વારસાગત કે વયોવૃદ્ધ નેતાગીરીને સ્થાને યુવાન, શિક્ષિત અને ગતિશીલ નેતૃત્વ આગળ આવ્યું છે.
સત્તાના માળખામાં પરિવર્તન: સત્તાનું વિકેન્દ્રીકરણ થતાં સામાન્ય ગ્રામજનોના હાથમાં વહીવટી સત્તા આવી છે.
સામાજિક ગતિશીલતામાં વૃદ્ધિ: અનામત પ્રથાના કારણે મહિલાઓ, અનુસૂચિત જાતિ અને આદિજાતિના લોકો સામાજિક અને રાજકીય રીતે આગળ આવ્યા છે.
રાજકીય જાગૃતિ: રાજકીય પક્ષોના સંપર્ક અને ચૂંટણીઓના કારણે લોકોની રાષ્ટ્રીય અને સ્થાનિક રાજકારણ વિશેની સમજ વધી છે.
બિનસાંપ્રદાયીકરણ: ચૂંટણી જીતવા અને કામ કરવા માટે દરેક જ્ઞાતિ/કોમનો સહકાર લેવો પડતો હોવાથી જૂની સાંપ્રદાયિક કટ્ટરતા ઘટી છે.
સામાજિક અંતરમાં ઘટાડો: ઉચ્ચ-નિમ્ન જ્ઞાતિઓ, પુરુષો અને સ્ત્રીઓ વચ્ચેના પરંપરાગત ભેદભાવ અને સામાજિક અંતર ઘટ્યાં છે.
લોકોની ભાગીદારી વધી: રસ્તા, વીજળી, શૌચાલય, વોટરવર્ક્સ વગેરે જેવાં કામોમાં લોકોએ સ્વૈચ્છિક ફાળો અને શ્રમદાન આપવાનું શરૂ કર્યું છે.
ગ્રામ પંચાયતના કાર્યોને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
નાગરિક કાર્યો:
ગામમાં સફાઈ અને સ્વચ્છતા જાળવવી.
પીવાના પાણીની પુરવઠા વ્યવસ્થા.
વીજળી (પ્રકાશ) અને રસ્તાઓનું નિર્માણ તથા જાળવણી.
પ્રાથમિક શિક્ષણ, સ્મશાનગૃહ અને સાર્વજનિક સ્થળોની જાળવણી.
વિકાસાત્મક કાર્યો:
સહકારી પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપવું.
નબળા વર્ગો, મહિલાઓ અને બાળકોના વિકાસ માટેના કાર્યક્રમો યોજવા.
ગામમાં હાટ (બજાર) અને મેળાઓનું આયોજન કરવું.
ચૂંટાયેલા સભ્યો: ગામડાના મતદારો દ્વારા સીધી ચૂંટણીથી પસંદ થાય છે (4 લાખની વસ્તી સુધી 17 સભ્યો).
સહસભ્યો અને આમંત્રિત સભ્યો: નિયુક્ત કરાયેલા સભ્યો જે ચર્ચામાં ભાગ લઈ શકે છે પણ તેમને મતાધિકાર હોતો નથી.
સમિતિઓ: વહીવટી અને વિકાસકાર્યો માટે કારોબારી, સામાજિક ન્યાય સમિતિ જેવી લગભગ 10 સમિતિઓ બનાવાય છે.
જિલ્લા પંચાયત પ્રમુખ: ચૂંટાયેલા સભ્યોમાંથી પસંદ થતા જિલ્લાના સર્વોચ્ચ લોકશાહી નેતા.
જિલ્લા વિકાસ અધિકારી (DDO): સરકારી અધિકારી જે સમગ્ર વહીવટી જવાબદારી સંભાળે છે.
જૂથવાદ અને પક્ષાપક્ષી: ચૂંટણીઓને કારણે ગામડાંઓમાં રાજકીય પક્ષાપક્ષી વધી છે, જેનાથી ગ્રામીણ એકતા તૂટી છે અને કાયમી કડવાશ ઊભી થઈ છે.
જ્ઞાતિવાદને ઉત્તેજન: ઉમેદવારની લાયકાત કરતાં જ્ઞાતિના સંખ્યાબળને આધારે ટિકિટ અને મત અપાતા હોવાથી જ્ઞાતિવાદ મજબૂત થયો છે.
આંતરજ્ઞાતીય સંઘર્ષ: ચૂંટણી પછી વિવિધ જ્ઞાતિઓ અને જૂથો વચ્ચે હિત-સંઘર્ષ, ઝઘડા અને મારામારીના બનાવો બને છે.
અમલ: 24 એપ્રિલ, 1993 થી અમલમાં આવ્યો, જેનાથી પંચાયતી રાજને બંધારણીય દરજ્જો મળ્યો.
મુખ્ય જોગવાઈઓ:
ગ્રામસભાને પંચાયતી રાજનો આધાર બનાવવામાં આવી.
ત્રિ-સ્તરીય માળખાની સ્થાપના.
પંચાયતની મુદત 5 વર્ષ નક્કી કરાઈ; ભંગ થાય તો 6 મહિનામાં ચૂંટણી કરાવવી ફરજિયાત.
મહિલાઓ માટે તમામ સ્તરે 33% (1/3) બેઠકો અનામત.
SC, ST અને OBC માટે વસ્તીના ધોરણે અનામત.
રાજ્યોમાં નાણાં પંચ અને રાજ્ય ચૂંટણી પંચની રચના કરવી.
બંધારણમાં 11મી અનુસૂચિ ઉમેરી પંચાયતોને 29 વિષયો સોંપાયા.
કારોબારી સમિતિ
સામાજિક ન્યાય સમિતિ
(જરૂરિયાત મુજબની અન્ય) મરજિયાત સમિતિઓ