ધોરણ 12 | విષય: Sanskrit
પ્રસ્તુત પાઠ 'બૃહદારણ્યકોપનિષદ'ના પાંચમા અધ્યાયના બીજા બ્રાહ્મણમાંથી લેવામાં આવ્યો છે.
‘દ’ વર્ણના માધ્યમથી પ્રજાપતિએ ત્રણ ઉત્તમ માનવીય ગુણોનો ઉપદેશ આપ્યો છે:
દમન (દામ્યત): ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખવો / સંયમ રાખવો.
દાન (દત્ત): પોતાની પાસે રહેલી વસ્તુઓમાંથી દાન કરવું.
દયા (દયધ્વમ્): સર્વ પ્રાણીઓ પ્રત્યે દયા દર્શાવવી.
પ્રસ્તાવના: બૃહદારણ્યક ઉપનિષદના એક પ્રસિદ્ધ આખ્યાનમાં પ્રજાપતિ બ્રહ્મા તેમના ત્રણ પુત્રો - દેવ, મનુષ્ય અને અસુરને માત્ર એક અક્ષર ‘દ’ નો ઉપદેશ આપે છે.
ત્રણ વિવિધ અર્થો: 1. દેવો માટે (દામ્યત): દેવો પાસે સુખ-સાધનો પુષ્કળ હોવાથી તેઓ અસંયમી ન બને તે માટે તેમને પોતાની ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખવા (દમન/સંયમ કરવા) કહ્યું. 2. મનુષ્યો માટે (દત્ત): મનુષ્યો સ્વભાવે લોભી હોવાથી તેમને પોતાના ધન-સાધનમાંથી દાન કરવાનો ઉપદેશ આપ્યો. 3. અસુરો માટે (દયધ્વમ્): અસુરો (દાનવો) સ્વભાવથી ક્રૂર અને હિંસક હોવાથી તેમને જીવમાત્ર પર દયા રાખવાનો ઉપદેશ આપ્યો.
આધુનિક સંદર્ભમાં મહત્વ: કાવ્યાત્મક કે રચેલી વાર્તા સિવાય વાસ્તવિક જીવનમાં પણ આજના મનુષ્યમાં જો અસંયમ હોય તો તે દેવમાંથી રાક્ષસ બની શકે છે. તેથી મનુષ્યે પણ પોતાની પ્રકૃતિ અનુસાર ઇન્દ્રિયસંયમ (દમન), ઉદારતા (દાન) અને કરુણા (દયા) - આ ત્રણેય ગુણો કેળવવા જોઈએ.