chapter 12

અર્થ: સાહસ કે જોખમ ખેડ્યા વિના મનુષ્યને કલ્યાણ (સુખ કે સમૃદ્ધિ) પ્રાપ્ત થતું નથી.

સંદર્ભ: આ શ્લોકાંશ નારાયણ ભટ્ટ રચિત ‘હિતોપદેશ’ ના ‘કંકણસ્ય તુ લોભેન’ પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યો છે.

સ્પષ્ટીકરણ:

1. 
   

   મનનું મંથન: વાઘના હાથમાં સોનાનું કંકણ જોઈને મુસાફરના મનમાં પહેલાં તો ડર લાગે છે. પરંતુ તે પોતાના લોભી મનને મનાવવા માટે નીતિશાસ્ત્રનો આ નિયમ યાદ કરે છે કે, જીવનમાં કશુંક મોટું મેળવવા કે પ્રગતિ કરવા માટે થોડું જોખમ કે સાહસ તો ઉઠાવવું જ પડે.

   
   


2. 
   

   પરિણામ: સાહસ કરવું સારું છે, પરંતુ વિવેકબુદ્ધિ વગરનું અને અંધ લોભથી પ્રેરાઈને કરેલું સાહસ હંમેશાં વિનાશ નોતરે છે. મુસાફરે હિંસક વાઘ પર વિશ્વાસ મૂકીને જોખમ લીધું, જે સાહસ નહીં પણ મૂર્ખામી હતી. પરિણામે તે કાદવમાં ફસાયો અને વાઘનો શિકાર બની ગયો.

   
   

અર્થ: (હે વાઘ!) તારા જેવા હિંસક અને ઘાતકી સ્વભાવવાળા પ્રાણી પર હું કેવી રીતે વિશ્વાસ કરું?

સંદર્ભ: આ વાક્ય 'કંકણસ્ય તુ લોભેન' પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. આ ઉક્તિ મુસાફર (પથિક) ની છે, જે તે ઘરડા વાઘને કહે છે.

સ્પષ્ટીકરણ:

1. 
   

   પ્રસંગ: જ્યારે તળાવના કિનારે બેઠેલો ઘરડો વાઘ મુસાફરને બોલાવીને કહે છે કે "હે મુસાફર! આ સોનાનું કંકણ લઈ લે," ત્યારે મુસાફર વાઘના મૂળ હિંસક સ્વભાવને યાદ કરીને તેના પર શંકા વ્યક્ત કરે છે.

   
   


2. 
   

   વિચારણા: વાઘ જન્મથી જ ક્રૂર અને પ્રાણીઓની હત્યા કરનારો જીવ છે. તેથી તેના હાથમાં રહેલું સોનાનું કંકણ લેવા જવામાં મોટું જોખમ હતું.

   
   


3. 
   

   મહત્વ: આ વાક્ય શરૂઆતમાં મુસાફરમાં રહેલી વિવેકબુદ્ધિ દર્શાવે છે. તે જાણતો હતો કે હિંસક પ્રાણી પર વિશ્વાસ ન કરાય, પરંતુ પાછળથી સોનાના કંકણના લોભ આગળ તેની આ બુદ્ધિ હારી ગઈ અને તે વાઘની જાળમાં ફસાઈ ગયો.