ધોરણ 12 | విષય: Sanskrit
રામ અને સુગ્રીવ બંને કૌટુંબિક આપત્તિને કારણે સમાન દુઃખી છે:
સુગ્રીવને તેના મોટા ભાઈ વાલીએ રાજ્યમાંથી હાંકી કાઢ્યો હતો અને તેની પત્નીનું હરણ કર્યું હતું.
શ્રીરામને પણ કૈકેયીના વચનને કારણે રાજ્ય છોડી વનમાં જવું પડ્યું હતું અને રાવણે તેમની પત્ની સીતાનું અપહરણ કર્યું હતું. આમ, રાજ્યભ્રંશ (રાજ્ય ગુમાવવું) અને પત્નીનું અપહરણ – આ બંને બાબતે રામ અને સુગ્રીવ સમાન દુઃખી હતા.
ઉપાલંભ (મેણું/ઠપકો): જ્યારે ભરત પોતાની માતા કૈકેયી પાસે જાય છે, ત્યારે તે અત્યંત ક્રોધિત હોય છે. તે પોતાની માતાને કડવા શબ્દોમાં ઠપકો આપતાં કહે છે કે, "જેણે તારા કહેવાથી પોતાનું અયોધ્યાનું રાજ્ય છોડીને વન સ્વીકાર્યું, તેની પત્ની સીતાનું રાક્ષસે અપહરણ કર્યું! શું હવે તારો મનોરથ પૂરો થયો?"
ભરત આગળ કહે છે કે જારથી તું ઈક્ષ્વાકુ વંશમાં વહુ બનીને આવી છે, ત્યારથી આ તેજસ્વી વંશની વહુનું અપહરણ થવાનું દુઃખ અમારે ભોગવવું પડ્યું છે. આમ, ભરત પોતાની માતા કૈકેયીને રામ વનવાસ અને સીતાહરણ માટે દોષી ગણીને ઉપાલંભ આપે છે.
યુવાનીના સમયમાં મહારાજ દશરથ જ્યારે શિકાર કરવા ગયા હતા, ત્યારે તેમણે એક સરોવરના કિનારે પાણીનો ઘડો ભરાવાનો અવાજ સાંભળ્યો. તેમણે જંગલી હાથી પાણી પી રહ્યો છે તેમ માનીને 'શબ્દવેધી' બાણ ચલાવ્યું.
પરંતુ ત્યાં હાથીના બદલે પોતાના વૃદ્ધ અને અંધ માતા-પિતા માટે પાણી ભરવા આવેલો મુનિકુમાર (શ્રવણ) બાણ વાગવાથી મૃત્યુ પામ્યો.
પુત્રના મરણના આઘાતમાં અંધ મુનિએ દશરથને શાપ આપ્યો કે: "જે રીતે હું પુત્રના વિયોગમાં તડપીને મરું છું, તેમ તારું મૃત્યુ પણ પુત્રના વિયોગથી જ થશે." આ શાપ જ રામના વનવાસનું મૂળ કારણ બન્યો.
વાલ્મીકિ રામાયણમાં કૈકેયીને સ્વાર્થી દર્શાવાયા છે, પરંતુ ભાકવિ ભાસે 'પ્રતિમાનાટક'માં કૈકેયીના પાત્રનું ઉદાત્તીકરણ (ઉજળો પક્ષ) કર્યું છે.
દશરથને અંધ મુનિનો શાપ હતો જ કે તેમનું મૃત્યુ પુત્રવિયોગથી થશે. જો રામ વનમાં ન જાય તો દશરથનું મૃત્યુ નિશ્ચિત હતું.
વસિષ્ઠ અને વામદેવ જેવા ઋષિઓની સંમતિથી કૈકેયીએ રામને માત્ર ૧૪ દિવસ માટે વનવાસ મોકલવા માંગ્યું હતું, જેથી શાપનું નિવારણ થઈ જાય. પરંતુ ગભરામણમાં ૧૪ દિવસના બદલે ‘૧૪ વર્ષ’ બોલાઈ ગયું.
કૈકેયીએ આ કાર્ય રાજ્યના લોભથી નહીં પરંતુ પતિ દશરથના પ્રાણ અને શાપના નિયમનું પાલન કરવા કર્યું હતું. આ સત્ય જાણ્યા પછી ભરત પણ કૈકેયીની માફી માંગે છે અને કૈકેયી નિર્દોષ સાબિત થાય છે.
અર્થ: નમ્ર/વિનયી પુરુષોને ક્રોધ ક્યાંથી હોય? અને વિચારશીલ પુરુષોને લજ્જા (શરમ) ક્યાંથી હોય?
સંદર્ભ: આ શ્લોકાંશ મહાકવિ ભાસ રચિત ‘પ્રતિમાનાટક’માંથી લેવાયેલા ‘અનપરાદ્ધા અત્રભવતી’ પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યો છે. આ વાક્ય સુમંત્ર ભરતને કહે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: સુમંત્ર જ્યારે વનમાંથી પાછા ફરે છે, ત્યારે ભરત તેમને રામ અને લક્ષ્મણ વિશે પૂછે છે. ભરતને શંકા હતી કે રામ અને લક્ષ્મણ કદાચ તેમના પર થયેલા અન્યાયથી ક્રોધિત કે લજ્જિત હશે. ત્યારે સુમંત્ર સ્પષ્ટ કરે છે કે રામ-લક્ષ્મણ અત્યંત સંસ્કારી અને વિચારશીલ છે. તેથી તેમના મનમાં કોઈ ક્રોધ કે લજ્જા નથી.
અર્થ: પશુ-પક્ષીઓ (તિર્યગ્યૌનિ) પણ પોતાના પર થયેલા ઉપકારને સમજે છે.
સંદર્ભ: આ વાક્ય ‘અનપરાદ્ધા અત્રભવતી’ પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. આ વાક્ય ભરત સુમંત્ર સાથેના વાર્તાલાપ દરમિયાન બોલે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: સુમંત્ર જણાવે છે કે રામ અને સુગ્રીવ વચ્ચે મિત્રતા થઈ છે. રામે સુગ્રીવને વાલીના ત્રાસમાંથી મુક્ત કર્યો અને સુગ્રીવે સીતાજીની શોધમાં મદદ કરવાનું વચન આપ્યું. આ સાંભળીને ભરત કહે છે કે માણસ તો ઠીક, પરંતુ પશુ-પક્ષી કે વાનર જેવી યોનિના જીવો પણ પોતાના પર થયેલા ઉપકારને ભૂલતા નથી અને સામે મદદ કરે છે.
અર્થ: સદ્ભાગ્યે આ પૂજનીય માતા (કૈકેયી) અપરાધરહિત (નિર્દોષ) છે.
સંદર્ભ: આ વાક્ય ‘અનપરાદ્ધા અત્રભવતી’ પાઠના અંતે ભરત પોતાની માતા કૈકેયી અને સુમંત્ર સમક્ષ બોલે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: કૈકેયી પાસેથી દશરથના શાપની વાર્તા સાંભળ્યા પછી અને સુમંત્ર દ્વારા ગુરુ વસિષ્ઠની સંમતિની પુષ્ટિ થયા પછી, ભરતનો માતા પ્રત્યેનો ક્રોધ અને ગેરસમજ દૂર થાય છે. તેને સમજાય છે કે માતાએ રામને વનવાસ મોકલ્યો તે રાજ્યલોભથી નહીં પરંતુ શાપના નિવારણ માટે જ હતો. આથી આશ્વસ્ત થઈને ભરત આનંદપૂર્વક આ વાક્ય બોલે છે અને પોતાની માતા પાસે ક્ષમા માંગે છે.