ધોરણ 12 | విષય: Sanskrit
પુરુષાર્થો ચાર છે:
ધર્મ
અર્થ
કામ
મોક્ષ
અર્થ અને સંકલ્પના: પ્રદક્ષિણા એટલે જમણી બાજુ રાખીને ચારે તરફ ફરવું. વિવાહસંસ્કારમાં વર-વધૂ યજ્ઞકુંડમાં રહેલા પવિત્ર અગ્નિની ચાર વાર પ્રદક્ષિણા (ફેરા) કરે છે.
પ્રથમ ત્રણ ફેરા: પ્રથમ ત્રણ પ્રદક્ષિણામાં કન્યા આગળ ચાલે છે અને વર તેની પાછળ ચાલે છે. આ દર્શાવે છે કે ગૃહસ્થાશ્રમના ધર્મ, અર્થ અને કામ નામના પ્રારંભિક ત્રણ પુરુષાર્થોમાં સ્ત્રીનું (ધર્મપત્નીનું) નેતૃત્વ મુખ્ય હોય છે.
ચોથો ફેરો: ચોથી અને અંતિમ પ્રદક્ષિણામાં વર આગળ ચાલે છે અને કન્યા પાછળ ચાલે છે. આ દર્શાવે છે કે જીવનના ઉત્તરાધે અને મોક્ષ નામના ચોથા પુરુષાર્થની પ્રાપ્તિમાં પુરુષનું નેતૃત્વ અપેક્ષિત હોય છે.
અર્થ: 'સપ્તાનાં પદાનાં સમાહારઃ' અર્થાત્ સાત પગલાંઓનો સમૂહ. સપ્તપદીને વૈદિક વિવાહવિધિનો આત્મા ગણવામાં આવે છે.
વિધિ અને સંદેશ: આ વિધિમાં વર-વધૂ અગ્નિ, ઈશ્વર અને સમાજની સાક્ષીએ એક જ દિશામાં અને સમાન ગતિથી સાત પગલાં સાથે ચાલે છે. તે બંનેના આત્માની એકતા, વિચારોની સમાનતા અને સહકારનું પ્રતીક છે.
સાત લક્ષ્યો: સપ્તપદીના સાત પગલાં દ્વારા સાત મહત્ત્વના લક્ષ્યો નિર્ધારિત થાય છે: ૧. અન્ન-ઐશ્વર્ય, ૨. શક્તિ (બળ), ૩. ધન-સમૃદ્ધિ, ૪. સુખ, ૫. પશુધન (સહાયકો), ૬. ઋતુઓનું સુખ અને ૭. સર્વ પ્રાણીઓ સાથે મિત્રતા.
મહત્વ: ભારતીય સંસ્કૃતિમાં માનવજીવનના ચાર આશ્રમો (બ્રહ્મચર્ય, ગૃહસ્થ, વાનપ્રસ્થ અને સંન્યાસ) પૈકી ગૃહસ્થાશ્રમને સૌથી શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવ્યો છે.
આધાર: અન્ય ત્રણેય આશ્રમમાં રહેલા લોકોનું પાલન અને પોષણ ગૃહસ્થાશ્રમ પર જ નભેલું છે. તેથી શાસ્ત્રોમાં તેને 'ધન્યો ગૃહસ્થાશ્રમઃ' કહ્યો છે.
પતિ-પત્નીનું કર્તવ્ય: વિવાહસંસ્કાર દ્વારા વ્યક્તિ આ આશ્રમમાં પ્રવેશ કરે છે. વર અને વધૂ એકબીજાના પૂરક બનીને, સમાન વિચાર અને ગતિ રાખીને ધર્મ, અર્થ અને કામ પુરુષાર્થ સિદ્ધ કરે છે.
સંસ્કારનું સ્થાન: ભારતીય પરંપરાના ૧૬ સંસ્કારોમાં વિવાહસંસ્કાર સૌથી મુખ્ય અને સાર્વજનિક સંસ્કાર છે.
બે આત્માઓનું મિલન: વિવાહસંસ્કાર એ માત્ર બે વ્યક્તિ કે બે શરીરનું મિલન નથી, પરંતુ બે આત્માઓનું એકીકરણ છે. શરીરથી અલગ હોવા છતાં વર અને વધૂ મન અને આત્માથી એક થાય છે.
જીવનદર્શન અને શિક્ષા: આ સંસ્કારમાં કરવામાં આવતી પ્રદક્ષિણા વર-વધૂને સ્ત્રી-પુરુષના અધિકારો અને નેતૃત્વની વહેંચણીની શીખ આપે છે. સપ્તપદી તેમને જીવનભર સાથે મળીને, સમાન વિચારથી સંસાર ચલાવવાની પ્રેરણા આપે છે.
સામાજિક જવાબદારી: વિવાહસંસ્કાર દ્વારા મનુષ્ય ગૃહસ્થાશ્રમમાં પ્રવેશ કરીને ધર્મ, અર્થ અને કામનું સેવન કરે છે અને સમાજ પ્રત્યેના પોતાના ઋણો ચૂકવે છે.
અર્થ: ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ – આ ચાર પ્રકારના પુરુષાર્થો છે.
સંદર્ભ: આ વાક્ય ‘વિવાહસંસ્કારઃ’ પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. યજમાન વિવાહના ફેરા (પ્રદક્ષિણા) ની પાછળનું રહસ્ય જાણવા પુરુહિત સાથે સંવાદ કરતા આ વિધાન કહે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: સંસ્કૃતિમાં માનવજીવનના કલ્યાણ માટે ચાર મુખ્ય પુરુષાર્થો દર્શાવ્યા છે. પ્રદક્ષિણાની વિધિમાં પ્રથમ ત્રણ પુરુષાર્થો (ધર્મ, અર્થ, કામ) માં કન્યાનું નેતૃત્વ હોય છે અને ચોથા પુરુષાર્થ (મોક્ષ) માં વરનું નેતૃત્વ હોય છે.
અર્થ: સાત પગલાંઓનો સમૂહ અર્થાત્ સપ્તપદી.
સંદર્ભ: આ વિધાન ‘વિવાહસંસ્કારઃ’ પાઠમાંથી ઉદ્ધૃત છે. પુરોહિત યજમાનને સપ્તપદીનો અર્થ સમજાવતાં આ વાક્ય બોલે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: વિવાહસંસ્કારમાં પ્રદક્ષિણા ઉપરાંત 'સપ્તપદી' નામનો મહત્ત્વનો વિધિ થાય છે. આ વિધિને વૈદિક વિવાહનો આત્મા ગણવામાં આવે છે. તેમાં વર અને વધૂ અગ્નિ અને સમાજની સાક્ષીએ સાત પગલાં સાથે ચાલીને ગૃહસ્થાશ્રમના સાત ઉત્તમ સોપાન કે લક્ષ્યો પ્રાપ્ત કરવાનો સંકલ્પ કરે છે.