ધોરણ 12 | విષય: Sanskrit
અર્થ: વેદવિદ્યા એટલે ચારેય વેદો (ઋગ્વેદ, યજુર્વેદ, સામવેદ અને અથર્વવેદ) માં બોધાયેલું જ્ઞાન.
મહત્વ: ૧૯મી સદીમાં ભારતીય સમાજમાં વ્યાપ્ત કુરિવાજો, અંધશ્રદ્ધા અને ઊંચ-નીચના ભેદભાવોને નાબૂદ કરવા માટે મહર્ષિ દયાનંદે વેદવિદ્યાને જ આધાર બનાવ્યો.
સમાજ સુધારો: તેમણે દલીલ કરી કે જેવી રીતે સૂર્ય, જળ અને વાયુ પર દરેક મનુષ્યનો સમાન અધિકાર છે, તેવી જ રીતે વેદવિદ્યા ભણવાનો અને તેનો પ્રસાર કરવાનો અધિકાર સ્ત્રીઓ, શૂદ્રો અને સમાજના તમામ વર્ગોને છે. તેમણે લોકોને ‘વેદો તરફ પાછા ફરો’ (Go back to the Vedas) નો સંદેશ આપ્યો.
પરિચય: 'સત્યાર્થપ્રકાશ' સ્વામી દયાનંદ સરસ્વતી દ્વારા રચાયેલો સૌથી પ્રસિદ્ધ અને ક્રાંતિકારી ગ્રંથ છે.
વિષયવસ્તુ: આ ગ્રંથમાં ૧૪ અத்தியાયો છે, જેમને 'સમુલ્લાસ' કહેવામાં આવે છે. તેમાં વેદમંત્રોના આધારે સમાજના કુરિવાજો, પાખંડો, અંધશ્રદ્ધાઓ અને વિદેશી આક્રમણોથી થયેલી વિકૃતિઓનું જોરદાર ખંડન કરવામાં આવ્યું છે અને સત્ય ધર્મની પુનઃપ્રતિષ્ઠા કરવામાં આવી છે.
ભાષા: ગુજરાતી માતૃભાષી હોવા છતાં સ્વામી દયાનંદે આ ગ્રંથ સમગ્ર દેશને જોડવા માટે રાષ્ટ્રભાષા હિન્દીમાં લખ્યો હતો, જે હિન્દી સાહિત્યની પણ એક મોટી સેવા ગણાય છે.
જન્મ અને બાળપણ: સ્વામી દયાનંદનો જન્મ સૌરાષ્ટ્રના રાજકોટ જિલ્લામાં આવેલા ટંકારા ગામમાં થયો હતો. તેમના પિતાનું નામ કરસનજી ત્રિવેદી અને માતાનું નામ અમૃતબેન હતું. બાળપણમાં તેમનું નામ 'મૂળશંકર' રાખવામાં આવ્યું હતું.
ગૃહત્યાગ અને સંન્યાસ: યુવાનીમાં પિતાએ લગ્નનો વિચાર કર્યો ત્યારે પરમ શિવતત્ત્વને પામવાના હેતુથી તેમણે ઘર છોડી દીધું. તેઓ ટંકારાથી સાયલા, સિદ્ધપુર થઈને ચાણોદ પહોંચ્યા, જ્યાં ગુરુ પૂર્ણાનંદ પાસેથી સંન્યાસની દીક્ષા લઈ 'દયાનંદ સરસ્વતી' બન્યા.
જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ: ઈશ્વરના સાક્ષાત્કાર માટે અનેક જગ્યાએ ભ્રમણ કર્યા પછી તેઓ મથુરામાં અંધ ગુરુ વિરજાનંદ પાસે ગયા અને તેમની પાસેથી સદ્વિદ્યાઓ પ્રાપ્ત કરી.
ગુરુ આદેશ: ગુરુ વિરજાનંદના આદેશથી તેમણે સમગ્ર જીવન વેદવિદ્યાના પ્રચાર અને લોકસેવામાં સમર્પિત કરી દીધું.
સામાજિક ક્રાંતિ: તેમણે સમાજમાં ફેલાયેલી મૂર્તિપૂજા, બાળવિવાહ, અસ્પૃશ્યતા અને અંધશ્રદ્ધાનો વિરોધ કર્યો. તેમણે નારીશિક્ષણ અને સમાનતાનો સંદેશ આપ્યો.
સંસ્થાગત યોગદાન: સમાજસેવાના આ કાર્યો અવિરત ચાલતા રહે તે માટે તેમણે ઈ.સ. ૧૮૭૫માં મુંબઈમાં 'આર્યસમાજ' નામના સંગઠનની સ્થાપના કરી, જેમાં તેમણે પોતે કોઈ હોદ્દો ન લેતા સામાન્ય સભ્યપદ સ્વીકાર્યું હતું.
અર્થ: સત્યનો પ્રકાશ કરીને કુરિવાજોના બંધનોને તોડી નાખ.
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'નમો મહર્ષયે નિત્યમ્' પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. આ ઉક્તિ દયાનંદના ગુરુ સ્વામી વિરજાનંદજીની છે, જેઓ દયાનંદને વિદ્યાભ્યાસ પૂર્ણ થયા પછી વિદાય આપતી વખતે કહે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: ગુરુ વિરજાનંદ દયાનંદને સમાજમાંથી અંધશ્રદ્ધા અને કુરિવાજો દૂર કરી લોકોમાં સત્ય અને વેદવિદ્યાનો પ્રકાશ ફેલાવવાની મહત્ત્વપૂર્ણ જવાબદારી અને જીવનલક્ષ્ય સોંપે છે.
અર્થ: જગતના કલ્યાણ માટે જેણે લોકમાં વેદધર્મનો પ્રસાર કર્યો છે, તેવા બુદ્ધિશાળી મહર્ષિ દયાનંદને નિત્ય પ્રણામ હો.
સંદર્ભ: આ શ્લોકાંશ 'નમો મહર્ષયે નિત્યમ્' પાઠના અંતે આપેલા શ્લોકમાંથી લેવામાં આવ્યો છે.
સ્પષ્ટીકરણ: મહર્ષિ દયાનંદે પોતાનું આખું જીવન દેશસેવા, વેદધર્મના પ્રચાર અને માનવસમાજના ઉદ્ધાર માટે અર્પણ કરી દીધું. આ શ્લોકમાં તેવા મહાન આધ્યાત્મિક અને સામાજિક ક્રાંતિકારી સંન્યાસી પ્રત્યે આદર અને કૃતજ્ઞતાનો ભાવ વ્યક્ત કરી નમન કરવામાં આવ્યા છે.