ધોરણ 12 | విષય: Sanskrit
અર્થ: નાખવામાં આવેલી સળીના ત્રણ પરિણામો પ્રાપ્ત થયા.
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'પુત્તલિકાપરીક્ષા' પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. જ્યારે મંત્રી પૂતળીઓની બારીકાઈથી તપાસ કરે છે, ત્યારે આ વાત રજૂ થાય છે.
સ્પષ્ટીકરણ: મંત્રીએ પૂતળીઓના કાનમાં છિદ્ર જોઈને તેમાં એક શલાકા (સળી) નાખી. ત્રણેય પૂતળીઓમાં સળી નાખવાથી ત્રણ અલગ-અલગ પરિણામો મળ્યા:
પહેલી પૂતળીના કાનમાં નાખેલી સળી બીજા કાનમાંથી બહાર નીકળી ગઈ.
બીજી પૂતળીના કાનમાં નાખેલી સળી મોંમાંથી બહાર નીકળી ગઈ.
ત્રીજી પૂતળીના કાનમાં નાખેલી સળી પેટમાં ગઈ અને બહાર ન આવી.
અર્થ: આ પ્રકારના મનુષ્યનું મૂલ્ય માત્ર એક હજાર રૂપિયા જેટલું હોય છે.
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'પુત્તલિકાપરીક્ષા' પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. મંત્રી બીજી પૂતળીના મૂલ્યની સરખામણી માણસના સ્વભાવ સાથે કરતાં રાજસભામાં આ વાત બોલે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: જે મનુષ્ય હિતકારી વચન પોતાના કાનથી સાંભળે છે અને તેને પોતાના મુખથી બીજાઓને ઉપદેશ આપે છે, પરંતુ પોતે પોતાના જીવનમાં તે પ્રમાણે આચરણ કરતો નથી, તેવા મનુષ્યનું મૂલ્ય મધ્યમ એટલે કે એક હજાર રૂપિયા જેટલું જ હોય છે.
અર્થ: એકસરખી દેખાતી પૂતળીઓના અસમાન મૂલ્યમાં આ તાત્ત્વિક ચિંતન સમાયેલું છે.
સંદર્ભ: આ વિધાન 'પુત્તલિકાપરીક્ષા' પાઠના અંતિમ ભાગમાંથી લેવામાં આવ્યું છે.
સ્પષ્ટીકરણ: બાહ્ય આકાર, રૂપ કે રંગથી સમાન દેખાતી વસ્તુઓ કે વ્યક્તિઓનું સાચું મૂલ્ય તેમના બાહ્ય દેખાવ પરથી નહીં, પરંતુ તેમનામાં રહેલા ગુણો, ઉપદેશના ગ્રહણ અને વર્તન પરથી નક્કી થાય છે. આ વાર્તા દ્વારા મનુષ્યના ત્રણ પ્રકારના સ્વભાવનું ગૂઢ દર્શન રજૂ કરવામાં આવ્યું છે.
ગુણનું મહત્વ: બાહ્ય સમાનતા હોવા છતાં મનુષ્ય કે વસ્તુનું સાચું મૂલ્ય તેનામાં રહેલા ગુણ અને આચરણ પર આધારિત હોય છે.
શ્રવણ અને આચરણનો ભેદ: 1. માત્ર સાંભળીને ભૂલી જનાર મનુષ્ય અધમ (નિમ્ન) કક્ષાનો છે. 2. સાંભળીને બીજાને ઉપદેશ આપનાર પણ પોતે અમલ ન કરનાર મનુષ્ય મધ્યમ કક્ષાનો છે. 3. સાંભળીને, મનમાં ધારણ કરીને તે મુજબ જીવનમાં વ્યવહાર કરનાર મનુષ્ય ઉત્તમ કક્ષાનો છે.
નિષ્કર્ષ: માણસે માત્ર ઉપદેશ સાંભળવો જ જોઈએ નહીં, પરંતુ તેને પોતાના જીવનમાં ઉતારીને શ્રેષ્ઠ બનવું જોઈએ.
વાર્તા: પુત્તલિકાપરીક્ષા (પૂતળીઓની પરીક્ષા)
એકવાર એક રાજાની રાજસભામાં એક વિદેશી વેપારી આવ્યો. તેની પાસે લાકડાની બનેલી ત્રણ અત્યંત સુંદર પૂતળીઓ હતી. આ ત્રણેય પૂતળીઓ રૂપ, રંગ, આકાર, વજન અને બનાવટમાં બધી જ રીતે એકસરખી હતી. વેપારીએ આ પૂતળીઓ રાજાને બતાવી, રાજા તેની કલાત્મકતાથી પ્રસન્ન થયા.
જ્યારે રાજાએ પૂતળીઓની કિંમત પૂછી, ત્યારે વેપારીએ કહ્યું કે પહેલી પૂતળીનું મૂલ્ય ૧ રૂપિયો, બીજીનું ૧,૦૦૦ રૂપિયા અને ત્રીજીનું ૧,૦૦૦,૦૦૦ (એક લાખ) રૂપિયા છે. એકસરખી દેખાતી પૂતળીઓના મૂલ્યમાં આટલો મોટો તફાવત જોઈને રાજા આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયા અને તેનું કારણ પૂછ્યું. વેપારીએ પડકાર ફેંક્યો કે રાજસભાના વિદ્વાનો જ આ મૂલ્યભેદનું રહસ્ય શોધી કાઢે.
સભાના કોઈ પણ પંડિતો આ રહસ્ય ઉકેલી શક્યા નહીં, તેથી આ કાર્ય રાજાએ ચતુર મંત્રીને સોંપ્યું. મંત્રીએ ત્રણ દિવસનો સમય માગ્યો. ઘરે જઈને મંત્રીએ બારીકાઈથી પૂતળીઓની તપાસ કરી તો પૂતળીઓના કાનમાં એક નાનું છિદ્ર દેખાયું. તેમણે કાનના છિદ્રમાં સળી નાખીને પરીક્ષણ કર્યું:
પહેલી પૂતળી: કાનમાં નાખેલી સળી બીજા કાનમાંથી બહાર નીકળી ગઈ. (જે સાંભળીને એક કાનથી કાઢી નાખે તેવા નિમ્ન મનુષ્યનું પ્રતીક – કિંમત ૧ રૂપિયો).
બીજી પૂતળી: કાનમાં નાખેલી સળી મુખમાંથી બહાર નીકળી ગઈ. (જે સાંભળીને બીજાને ઉપદેશ આપે પણ પોતે અમલ ન કરે તેવા મધ્યમ મનુષ્યનું પ્રતીક – કિંમત ૧,૦૦૦ રૂપિયા).
ત્રીજી પૂતળી: કાનમાં નાખેલી સળી પેટમાં ગઈ અને બહાર ન આવી. (જે સાંભળીને મનમાં ધારણ કરે અને જીવનમાં ઉતારે તેવા ઉત્તમ મનુષ્યનું પ્રતીક – કિંમત ૧,૦૦૦,૦૦૦ રૂપિયા).
ત્રીજા દિવસે મંત્રીએ રાજસભામાં આવીને આ રહસ્ય જાહેર કર્યું. વેપારી અને રાજા મંત્રીની બુદ્ધિમત્તાથી અત્યંત પ્રસન્ન થયા.