ધોરણ 12 | విષય: Sanskrit
गीतश्रवणव्यसनं एणकानां (मृगाणाम्) आसीत्।
અર્થ: તીક્ષ્ણતા (ધરદારપણું) દર્ભના અગ્રભાગમાં હતી, ઋષિઓના સ્વભાવમાં નહીં.
સંદર્ભ: આ વિધાન મહાકવિ બાણભટ્ટ વિરચિત ‘કાદંબરી’ના ‘આશ્રમવર્ણનમ્’ પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. આમાં પરિસંખ્યા અલંકાર દ્વારા મહર્ષિ જાબાલિના આશ્રમની પવિત્રતા દર્શાવવામાં આવી છે.
સ્પષ્ટીકરણ: આશ્રમમાં ક્યાંય ક્રોધ કે સ્વભાવની કઠોરતા ન હતી. જો ક્યાંય 'તીક્ષ્ણતા' (તીખાશ) જોવા મળતી હોય, તો તે માત્ર પૂજા-પાઠમાં વપરાતા દર્ભ (કુશ)ની અણીમાં જ હતી. આશ્રમવાસી મુનિઓનો સ્વભાવ તો અત્યંત કોમળ, દયાળુ અને શાંત હતો.
અર્થ: વસુ (ધન) નું કીર્તન (વર્ણન) દિવ્ય કથાઓમાં જ હતું, તૃષ્ણા (લાલચ) માં નહીં.
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'આશ્રમવર્ણનમ્' પાઠમાંથી ઉદ્ધૃત છે, જેમાં આશ્રમના વાતાવરણની નિઃસ્પૃહતા વર્ણવવામાં આવી છે.
સ્પષ્ટીકરણ: સંસારના લોકો ધન-સંપત્તિ (વસુ) પામવાની લાલચ અને તૃષ્ણામાં રાત-દિવસ રાચે છે. પરંતુ આશ્રમમાં ધન કે 'વસુ' શબ્દનો ઉપયોગ માત્ર અષ્ટવસુઓની દિવ્ય કથાઓના પઠન-પાઠનમાં જ થતો હતો. આશ્રમવાસીઓના મનમાં ભૌતિક ધનનો કોઈ મોહ કે લોભ નહોતો.
અર્થ: શનિનો વધ મહાભારતની કથામાં જ હતો (આશ્રમમાં નહીં).
સંદર્ભ: આ વિધાન ‘આશ્રમવર્ણનમ્’ પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યું છે, જે આર્થી પરિસંખ્યા અલંકારનું સુંદર ઉદાહરણ છે.
સ્પષ્ટીકરણ: અહીં 'શનિ' શબ્દના બે અર્થ થાય છે: ૧. કૌરવોનો મામો શનિ, ૨. પક્ષી. આશ્રમમાં કોઈ પક્ષી (શનિ)ની હિંસા કે વધ થતો નહોતો. જો ક્યાંય શનિના વધની વાત સંભળાતી હોય, તો તે માત્ર મહાભારતના પઠન વખતે શનિ પાત્રના વધના પ્રસંગ પૂરતી જ સીમિત હતી. આશ્રમ સંપૂર્ણપણે અહિંસક હતો.
'રામાનુરાગ' શબ્દના બે અર્થ થાય છે:
રામ + અનુરાગ: રામાયણની કથા દ્વારા ભગવાન શ્રીરામ પ્રત્યેનો પ્રેમ કે ભક્તિ.
રામા + અનુરાગ: યુવાનીમાં સુંદર સ્ત્રી (રામા) પ્રત્યેનો આકર્ષણ કે કામભાવ. (આશ્રમમાં રામાયણના વાચનથી રામ પ્રત્યે જ પ્રેમ હતો, વિષય-વાસના કે સ્ત્રી પ્રત્યે નહીં.)
જાબાલિ મુનિના પવિત્ર આશ્રમનું વર્ણન:
મહાકવિ બાણભટ્ટ રચિત ‘કાદંબરી’માં શુક (પોપટ) રાજા શૂદ્રકના દરબારમાં મહર્ષિ જાબાલિના આશ્રમનું અદ્ભુત આલેખન કરે છે:
પ્રાકૃતિક સૌંદર્ય: આશ્રમમાં પવનથી ઝૂકેલી લતાઓ જાણે આશ્રમને પ્રણામ કરી રહી છે અને વૃક્ષોમાંથી સતત ઝરતા પુષ્પો દ્વારા જાણે આશ્રમની પૂજા થઈ રહી છે.
ધાર્મિક અને શૈક્ષણિક વાતાવરણ: આશ્રમમાં વટુઓ (શિષ્યો) ના વેદપાઠના મધુર ધ્વનિ ગૂંજે છે. અહીં યજ્ઞની સમિધાઓ એકઠી કરાવાય છે, રુદ્રાક્ષની માળાઓ ગૂંથાય છે, વેદમંત્રો અને યોગનો અભ્યાસ થાય છે તથા અતિથિઓની ઉત્તમ સેવા થાય છે.
અહિંસા અને શાંતિ: આશ્રમમાં ધૂળ કે કલંક માત્ર યજ્ઞના હોમદ્રવ્યોના ધુમાડામાં છે, ચરિરમાં નહીં. તીક્ષ્ણતા માત્ર દર્ભની અણીમાં છે, ઋષિઓના સ્વભાવમાં નહીં. ચંચળતા માત્ર કેળના પાંદડામાં છે, મનમાં નહીં.
દિવ્ય ગુણો: અહીં યુવાનોને સ્ત્રીઓ તરફ નહીં પરંતુ રામાયણના પાઠ દ્વારા ભગવાન રામ પ્રત્યે અનુરાગ છે. આશ્રમમાં કોઈને ધનનો લોભ નથી, કિયારનો ક્રાંતિ કે ઈર્ષ્યા નથી. આ આશ્રમ કળિયુગની અસરોથી પર અને બીજા બ્રહ્મલોક સમાન અત્યંત રમણીય છે.
| ક-વર્ગ (ક) | ખ-વર્ગ (ખ) | સાચો ઉત્તર |
|---|---|---|
| 1. मेखलाबन्धः | (1) क्रतुदीक्षया | (4) व्रतेषु |
| 2. न भ्रान्तिः | (2) महाभारते | (6) शास्त्रेषु |
| 3. मुनिबालनाशः | (3) पुराणे | (1) क्रतुदीक्षया |
| 4. शकुनिवधः | (4) व्रतेषु | (2) महाभारते |
| 5. एणकानाम् | (5) गीतश्रवणव्यसनम् | (5) गीतश्रवणव्यसनम् |