ધોરણ 12 | విષય: Sanskrit
અર્થ: અરે મૂર્ખ જટિલ/બ્રાહ્મણ! પદો બદલ.
સંદર્ભ: આ વાક્ય મહાકવિ શૂદ્રક રચિત 'મૃચ્છકટિકમ્'ના પાંચમા અંક આધારિત 'પરિતુષ્ટા યાస్యતિ' પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. ચેટ (કુંભીલક) વિદૂષકને વસંતસેનાનું નામ મોઢેથી કઢાવવા આ વાક્ય બોલે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: ચેટ વિદૂષકને વસંતસેનાના નામ તરફ દોરી જવા બે પ્રશ્નો પૂછે છે, જેના જવાબો હતા 'સેના' અને 'વસંત'. જ્યારે વિદૂષક આ બંને ભેગા કરીને 'સેનાવસંત' બોલે છે, ત્યારે ચેટ તેને ખીજવાઈને આ દેશ આપે છે કે પદોનો ક્રમ બદલીને 'વસંત-સેના' બોલ.
અર્થ: હે ચારુદત્ત! તમારો ધણિયાપો (લેણદાર/ધનિક) આવ્યો છે.
સંદર્ભ: આ વિધાન વિદૂષક ચારુદત્તને વસંતસેનાના આગમનની માહિતી આપતા હાસ્યાસ્પદ શૈલીમાં બોલે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: ચેટ પાસેથી 'વસંતસેના' નામ સાંભળ્યા પછી વિદૂષક ચારુદત્ત પાસે જાય છે અને મશ્કરીમાં કહે છે કે તમારો લેણદાર આવ્યો છે. ચારુદત્ત આશ્ચર્યથી પૂછે છે કે મારા કુળમાં લેણદાર ક્યાંથી? ત્યારે વિદૂષક ખુલાસો કરે છે કે ઘરના દરવાજે વસંતસેના આવી છે.
અર્થ: તે સંતોષ પામીને (સંતુષ્ટ થઈને) જતી રહેશે.
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'પરિતુષ્ટા યાస్యતિ' પાઠની છેલ્લી પંક્તિ છે, જે નાટકનો નાયક ચારુદત્ત વિદૂષકને કહે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: વિદૂષકે એવી શંકા વ્યક્ત કરી કે ચોરાયેલા દાગીનાના બદલામાં ચારુદત્તે આપેલી રત્નમાળા ઓછી કિંમતની હતી અને વસંતસેનાનું ઘરેણું કીમતી હતું, એટલે તે વધારે માગવા આવી છે. ત્યારે ચારુદત્ત ઉદારતાથી ઉત્તર આપે છે કે તે સંતુષ્ટ થઈને જ પાછી જશે.
પરિચય: સંસ્કૃત નાટકોમાં વિદૂષક હાસ્યરસ ઉત્પન્ન કરતું મહત્વનું પાત્ર છે. તે નાયકનો પરમ મિત્ર, ભોજનપ્રિય, સહેજ બીકણ અને મૂર્ખાઈભર્યા વર્તનથી હાસ્ય સર્જનાર બ્રાહ્મણ હોય છે.
મૃચ્છકટિકમ્ માં: આ નાટકમાં વિદૂષકનું નામ 'મૈત્રેય' છે. તે દરિદ્ર ચારુદત્તનો વફાદાર મિત્ર છે.
ભૂમિકા: પાઠમાં તે કુંભીલકના પ્રશ્નોના સીધા જવાબો આપી શકતો નથી અને નાની-નાની વાતમાં ચારુદત્ત પાસે દોડી જાય છે, જેનાથી ઉત્તમ હાસ્ય નિષ્પન્ન થાય છે.
અર્થ: ઇન્દ્રના ઉત્સવ (યજ્ઞ) માં મૂકેલા ભાતનો લોભી કાગડો.
પૃષ્ઠભૂમિ: પ્રાચીન સમયમાં વરસાદ માટે ઇન્દ્રદેવના પૂજન વખતે વાંસ પર ધ્વજ ચઢાવીને પૂજામાં પુષ્કળ ભાતનો ભોગ ધરાવાતો. કાગડા આ ભાત ખાવા માટે કાકા-કાકા કરીને અધીરા બનતા.
સંદર્ભ: ચેટ જ્યારે વિદૂષકને 'એષા સા, એષા સા' (આ તે છે) એમ અટકતા શ્વાસે બોલતો જુએ છે, ત્યારે વિદૂષક તેની મશ્કરી કરતા કહે છે કે તું પણ કાગડાની જેમ 'કા કા' શું કરી રહ્યો છે!
પરિચય: યજ્ઞોપવીત એ વૈદિક પરંપરાનું પવિત્ર સુતરનો દોરો છે, જે ઉપનયન સંસ્કાર વખતે ધારણ કરાવવામાં આવે છે. તેમાં ૩ દોરા અને બ્રહ્મગાંઠ હોય છે, જે દેવ-ઋણ, ઋષિ-ઋણ અને પિતૃ-ઋણનું સ્મરણ કરાવે છે.
નાટકમાં ઉપયોગ: પાઠમાં જ્યારે ચેટ કાનમાં કાંકરીઓ મારીને વિદૂષકને ખીજવે છે, ત્યારે વિદૂષક કબૂતર પર ગુસ્સે થઈને પોતાનું યજ્ઞોપવીત ખેંચીને ચારુદત્તને પકડી રાખે છે અને બેસી જવા કહે છે. આ પ્રસંગ વિદૂષકની વિચિત્ર ચેષ્ટા રજૂ કરે છે.
ચેટ કુંભીલક વસંતસેનાના આગમનના સમાચાર સીધા આપવાને બદલે રમુજી યુક્તિ અજમાવે છે. તે વિદૂષકને પૂછે છે: ૧. આંબા પર મંજરી ક્યારે આવે? (વસંત), ૨. ગામનું રક્ષણ કોણ કરે? (સેના). કુંભીલક આ બંને શબ્દો ભેગા કરાવી 'સેનાવસંત'માંથી પદોનો ક્રમ બદલાવીને વિદૂષકના મોઢેથી જ 'વસંતસેના' શબ્દ ઉચ્ચારાવે છે.
| ક-વર્ગ (ક) | ખ-વર્ગ (ખ) | સાચો ઉત્તર |
|---|---|---|
| 1. चेटः | (1) चारुदत्तः | (2) कुम्भीलकः |
| 2. विदूषकः | (2) कुम्भीलकः | (3) मैत्रेयः |
| 3. नायकः | (3) मैत्रेयः | (1) चारुदत्तः |
| 4. नायिका | (4) मृच्छकटिकम् | (5) वसन्तसेना |
| 5. नाट्यकारः | (5) वसन्तसेना | (6) शूद्रकः |