ધોરણ 12 | విષય: Sanskrit
અર્થ: આજે પણ 'ગ્રંથ' એવું નામકરણ (સ્વીકૃત થયેલું છે).
સંદર્ભ: આ વિધાન 'પુસ્તકસ્ય આત્મવૃત્તાન્તઃ' પાઠમાંથી લેવામાં આવ્યું છે. પ્રાચીન અને અર્વાચીન સમયમાં પુસ્તક માટે વાપરાતા 'ગ્રંથ' શબ્દનું રહસ્ય આ પંક્તિમાં સમજાવ્યું છે.
સ્પષ્ટીકરણ: પ્રાચીન કાળમાં તાડપત્રોને દોરાથી ગૂંથીને ગાંઠ (ગ્રંથિ) બાંધવામાં આવતી હતી તેથી તે 'ગ્રંથ' કહેવાતો. આજે કાગળ પર અક્ષરો, કાગળો અને વિચારોનું ગૂંથણ (ગ્રથન) થાય છે, તેથી કાગળનું પુસ્તક હોવા છતાં આજે પણ તેને 'ગ્રંથ' જ કહેવામાં આવે છે.
અર્થ: જેમ શ્રવણ પોતાના માતા-પિતાને કાવડમાં બેસાડી ખભા પર ઉપાડી ગયો હતો.
સંદર્ભ: આ વાક્ય 'પુસ્તકસ્ય આત્મવૃત્તાન્તઃ' પાઠમાંથી ઉદ્ધૃત છે, જેમાં પુસ્તક પોતાના પ્રત્યે વિદ્યાર્થીઓના આદર અને કાળજીનું વર્ણન કરે છે.
સ્પષ્ટીકરણ: પૌરાણિક કથા મુજબ શ્રવણ પોતાના અંધ માતા-પિતાને ભક્તિભાવથી ખભા પર કાવડ મૂકીને તીર્થયાત્રા કરાવતો હતો. તે જ રીતે આજે નાના બાળકો પોતાના પુસ્તકોને દફતરમાં મૂકીને પ્રેમથી ખભા પર ઊંચકીને શાળાએ લઈ જાય છે.
અર્થ: હું પોતે ગાંઠ વાળું (સગ્રંથિ/પુસ્તક) છું, છતાં વાચકોને હૃદય કે મનની ગાંઠ વગરના (સંશયમુક્ત) બનાવું છું.
સંદર્ભ: આ વિધાન 'પુસ્તકસ્ય આત્મવૃત્તાન્તઃ' પાઠમાં ગ્રંથના દિવ્ય ગુણ દર્શાવવા વપરાયું છે.
સ્પષ્ટીકરણ: અહીં 'સગ્રંથિ' શબ્દનો સિલાઈ કે ગાંઠવાળું પુસ્તક અને મનમાં શંકાવાળો માણસ - એવા બે અર્થ થાય છે. પુસ્તક પોતે ભલે ગાંઠથી બંધાયેલું (સગ્રંથિ) હોય, પણ તે વાંચનારના મનના તમામ સંશયો, અજ્ઞાન અને દુવિધાઓની ગાંઠો ઉકેલીને તેને 'નિર્ગ્રંથિ' (સંશય રહિત) બનાવે છે.
પરિચય: કાગળની શોધ પહેલાં ભારતમાં હસ્તપ્રતો અને ગ્રંથો લખવા માટે તાડના ઝાડના સુકવેલાં પાંદડાં (તાડપત્ર) નો ઉપયોગ થતો હતો.
લેખન અને સુગ્રથન પદ્ધતિ: તાડપત્ર પર શાહીથી કે તીક્ષ્ણ કલમ વડે અક્ષરો કોતરીને લખવામાં આવતું. બધાં પાંદડાંઓને એકસાથે રાખવા માટે વચ્ચે કાણું પાડી દોરો પરોવીને બહારથી ગાંઠ મારવામાં આવતી. આ ગાંઠ (ગ્રંથિ) બાંધવાની પ્રક્રિયા પરથી જ પુસ્તકનું નામ 'ગ્રંથ' પડ્યું.
પૌરાણિક સંદર્ભ: મહાભારતના પાત્ર કર્ણ પાસે જન્મજાત અમરત્વ આપનારાં દિવ્ય કવચ અને કુંડળ હતાં. જ્યારે ઈન્દ્રદેવે સાધુ વેશ ધારણ કરીને કર્ણ પાસે દાનમાં આ કવચ-કુંડળ માગ્યા, ત્યારે કર્ણે પોતે અરી જશે તે જાણવા છતાં અત્યંત હર્ષ અને ઉદારતાથી પોતાનું અંગ છેદીને દાનમાં આપી દીધાં હતાં.
પાઠમાં ઉપયોગ: જ્યારે કોઈ જિજ્ઞાસુ વિદ્યાર્થી બીજા કંજૂસ વિદ્યાર્થી પાસે પુસ્તક માગે છે, ત્યારે તે દુર્યોધનની જેમ ના પાડે છે. પરંતુ જો કોઈ ઉદાર વિદ્યાર્થી પુસ્તક આપે છે, તો તે કર્ણના કવચ-કુંડળના દાનની જેમ અત્યંત આનંદથી પોતાનું પુસ્તક મિત્રને વાંચવા આપે છે.
પુસ્તક પ્રત્યે અલગ-અલગ વિદ્યાર્થીઓનો દ્રષ્ટિકોણ ભિન્ન હોય છે:
કેટલાક તેને સાવધાનીથી વાંચીને જ્ઞાન મનમાં ઉતારે છે.
કેટલાક તેને માત્ર કીમતી રત્નની જેમ સાચવી રાખે છે પણ વાંચતા નથી.
કેટલાક કંજૂસ બનીને મિત્રોને પુસ્તક આપતા નથી, જ્યારે કેટલાક કર્ણની જેમ હર્ષથી આપે છે.
કેટલાક પુસ્તકને માત્ર પરીક્ષા પાસ કરવાનું સાધન માને છે, તો કેટલાક તેને સાચું જ્ઞાનસાધન માને છે.
કેટલાક પ્રેમ, નિયમ કે પ્રદર્શન ખાતર પુસ્તક લાવે છે, તો કેટલાક દફતર વગર આવીને પુસ્તકથી મુક્તિ મેળવે છે.
| ક-વર્ગ (ક) | ખ-વર્ગ (ખ) | સાચો ઉત્તર |
|---|---|---|
| 1. अद्यत्वे | (1) ताडपत्राणां सङ्ग्रहरूपः | (6) कर्गजानां सङ्ग्रहरूपम् |
| 2. प्राचीनकाले | (2) निःशब्दं तिष्ठामि | (1) ताडपत्राणां सङ्ग्रहरूपः |
| 3. स्यूते स्थितम् | (3) पितरौ अवहत् | (2) निःशब्दं तिष्ठामि |
| 4. यथा श्रवणः | (4) सन्तोषं नानुभवामि | (3) पितरौ अवहत् |
| 5. सुखमनुभवामि | (5) जिज्ञासुः मां याचते | (4) सन्तोषं नानुभवामि |