ધોરણ 12 | విષય: Sanskrit
અધર્મથી આચરણ કરનાર પુરુષ શરૂઆતમાં પ્રગતિ કરે છે, ત્યારબાદ કલ્યાણ અને સારા દિવસો જુએ છે, પછી શત્રુઓ પર વિજય પ્રાપ્ત કરે છે; પરંતુ અંતે તે જડમૂળથી નાશ પામે છે (તેનો સર્વનાશ થાય છે).
સ્મૃતિકાર મનુ અધર્મ આચરનાર વ્યક્તિના જીવનના ચાર તબક્કા વર્ણવે છે:
પ્રથમ સોપાન: અધર્મથી વ્યક્તિ શરૂઆતમાં પ્રગતિ કરે છે.
દ્વિતીય સોપાન: તે પોતાના જીવનમાં સુખ અને કલ્યાણ જુએ છે.
તૃતીય સોપાન: તે પોતાના શત્રુઓ પર વિજય મેળવે છે.
ચતુર્થ સોપાન: છેવટે તેનો કૌટુંબિક અને ભૌતિક રીતે જડમૂળથી સર્વનાશ (સમૂળં વિનશ્યતિ) થાય છે. આમ, અધર્મનું પરિણામ શરૂઆતમાં ક્ષણિક સુખ આપનારું લાગે છે પરંતુ તેનો અંત વિનાશકારી જ હોય છે.
મનુસ્મૃતિ અનુસાર નારીની સામાજિક સ્થિતિ અને તેનાં કર્તવ્યો નીચે મુજબ હોવાં જોઈએ:
નારીએ હંમેશાં પ્રસન્ન (હસમુખી) રહેવું જોઈએ.
ઘરના તમામ કાર્યોમાં ચતુર અને દક્ષ હોવી જોઈએ.
ઘરની સાધન-સામગ્રી અને સુવિધા સુંદર અને સ્વચ્છ રાખવી જોઈએ.
ઘરનો ખર્ચ કરવામાં તેનો હાથ છૂટો ન હોવો જોઈએ અર્થાત્ તેણે કરકસરયુક્ત રહેવું જોઈએ.
દક્ષસ્મૃતિ અનુસાર વિદ્યા કે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવા માટેના પાંચ તબક્કા (સોપાન) બતાવ્યા છે:
a. વેદસ્વીકરણમ્: વેદ કે જ્ઞાનનો સ્વીકાર કરવો (શીખવું).
b. વિચારઃ: પ્રાપ્ત કરેલા જ્ઞાન પર મનન અને વિચાર કરવો.
c. અભ્યસનમ્: વિદ્યાનો પુનરાવર્તનપૂર્વક અભ્યાસ કરવો.
d. જપઃ: વિદ્યાને મનમાં વારંવાર વાગોળવી કે જાપ કરવો.
e. તદ્દાનં શિષ્યેભ્યઃ: પ્રાપ્ત કરેલું જ્ઞાન પોતાના શિષ્યોને ભણાવવું (દાન કરવું).
सदा प्रहृष्टया भाव्यम् । --> c. गृहकार्येषु दक्षया।
यथा काष्ठमयो हस्ती । --> d. यश्च चर्ममयो मृगः ।
यथान्नम् मधुसंयुक्तम् । --> a. मधु वान्नेन संयुतम् ।
तद्दानं चैव शिष्येभ्यः --> b. वेदाभ्यासो हि पञ्चधा ।
यथान्नं मधुसंयुक्तं मधु वान्नेन संयुतम् । एवं तपश्च विद्या च संयुक्तं भेषजं महत् ॥
दुराचारो हि पुरुषो लोके भवति निन्दितः । दुःखभागी च सततं व्याधितोऽल्पायुरेव च ॥
आचारात् लभते ह्यायुः आचाराद् ईप्सिताः प्रजाः । आचारात् धनमक्षय्यम् आचारो हन्त्यलक्षणम् ॥
सर्वं परवशं दुःखं सर्वमात्मवशं सुखम् । एतद्विद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥