chapter 20

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: शिष्योक्ते पद्ये मुद्रायाः (धनस्य) महिमा वर्णितः।

સાચો જવાબ: मुद्रा नाम धनं विनिमयस्य च साधनम् प्रोक्तम्।

સાચો જવાબ: मुद्रायाः द्वौ प्रकारौ स्तः - धातुमयी मुद्रा कार्गजी (कागजी) मुद्रा च।

સાચો જવાબ: कार्गजीमुद्राः भाररहिताः भवन्ति, अतः तासां वहनम् सर्वथा सुकरं भवति।

સાચો જવાબ: મુદ્રાયાઃ પ્રતિકૃતિં રુજનાઃ (દુર્જનાઃ/અસામાજિક તત્ત્વાની) કુર્વન્તિ।

સાચો જવાબ:

• 
  

  અર્થ: આ સંસારમાં બધા જ ગુણો એ (મુદ્રા/ધન) ની પાછળ જ જાય છે (અનુસરે છે).

  
  


• 
  

  સંદર્ભ: આ પંક્તિ 'મુદ્રા નામ ધનં પ્રોક્તમ્' પાઠના પ્રારંભમાં શિષ્ય દ્વારા બોલાયેલા શ્લોકમાંથી લેવામાં આવી છે, જેમાં ધનનું વ્યાવહારિક મહત્વ દર્શાવ્યું છે.

  
  


• 
  

  સ્પષ્ટીકરણ: સંસારના વ્યવહારમાં જેની પાસે ધન કે મુદ્રા છે તે જ માણસને કુલીન, વિદ્વાન, આદરણીય અને નેતા ગણવામાં આવે છે. સમાજનો આ ભૌતિક દ્રષ્ટિકોણ દર્શાવે છે કે લોકો ગુણો કરતાં ધનને વધુ મહત્વ આપે છે.

  
  

સાચો જવાબ:

• 
  

  અર્થ: મુદ્રા (સિક્કા કે નોટ) ને ધન કહેવામાં આવ્યું છે.

  
  


• 
  

  સંદર્ભ: આ વિધાન ગુરુ દ્વારા શિષ્યને મુદ્રાની વ્યાખ્યા આપતાં કહેવાયેલું છે.

  
  


• 
  

  સ્પષ્ટીકરણ: માનવજીવનમાં વસ્તુઓની લેવડ-દેવડ (વિનિમય) કરવા માટેનું મુખ્ય માધ્યમ મુદ્રા છે. આ મુદ્રા જ વાસ્તવિક અર્થમાં 'ધન' કે 'અર્થ' છે, જેના વગર આર્થિક વ્યવહારો શક્ય બનતા નથી.

  
  

સાચો જવાબ:

• 
  

  અર્થ: ધાતુમાંથી બનેલી મુદ્રા (સિક્કા) વધુ ઉપયોગી છે.

  
  


• 
  

  સંદર્ભ: ગુરુ શિષ્યને ધાતુની મુદ્રા અને કાગળની મુદ્રા વચ્ચેનો તફાવત સમજાવતાં આ વિધાન બોલે છે.

  
  


• 
  

  સ્પષ્ટીકરણ: ધાતુની મુદ્રા જલ્દી નાશ પામતી નથી. તે પાણીમાં ડૂબે, તેલના સંપર્કમાં આવે કે થોડી અગ્નિમાં પડે તોપણ સુરક્ષિત રહે છે. વળી, ધાતુનું મૂલ્ય બધે સમાન હોવાથી દેશ અને વિદેશમાં પણ તે સમાન રીતે સ્વીકાર્ય બને છે.

  
  

સાચો જવાબ: બધા ગુણો 'મુદ્રા' (ધન/નાણાં) ને અનુસરે છે. અર્થાત્ જેની પાસે ધન હોય તે જ માણસને સમાજ વિદ્વાન, કુલીન, માનનીય અને ગુણવાન માને છે.

સાચો જવાબ: ધાતુની મુદ્રાની વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે: ૧. તે ઝડપથી નષ્ટ થતી નથી. ૨. પાણી, તેલ કે થોડી આગના સંપર્કમાં આવવા છતાં સુરક્ષિત રહે છે. ૩. ધાતુનું મૂલ્ય બધે સરખું હોવાથી દેશ અને વિદેશમાં વિનિમય માટે સરળતાથી વાપરી શકાય છે.

સાચો જવાબ: જ્યારે ધાતુની મુદ્રાનું ધાતુ તરીકેનું મૂલ્ય તેના નિર્ધારિત મૂર્ત મૂલ્ય કરતાં વધી જાય છે, ત્યારે લોકો તે સિક્કાઓનો સંગ્રહ કરવા લાગે છે. પરિણામે બજારમાં સિક્કાઓની અછત સર્જાય છે. આ સમસ્યાના ઉકેલ માટે તથા વજનમાં હલકી અને હેરફેર માટે સરળ હોવાથી કાગળની મુદ્રા અનિવાર્ય બની.

સાચો જવાબ:

નકલી નોટો (પ્રતિકૃતિઓ) અટકાવવા સરકારે કાગળની મુદ્રામાં આ છૂપી વિશેષતાઓ મૂકી છે: ૧. જલચિહ્ન (Watermark)

૨. સુરક્ષા સૂત્ર (Security Thread)

૩. ઉપસેલું છાપકામ (Intaglio Printing)

૪. અદ્રશ્ય ચિહ્ન (Latent Image)

૫. સૂક્ષ્મ અક્ષર લેખન (Microlettering)

સાચો જવાબ: પ્રાચીનકાળમાં પ્રચલિત ધાતુની મુદ્રા ભારે હોવાથી તેની હેરફેર અઘરી હતી. આધુનિક યુગમાં કાગળની મુદ્રા (ચલણી નોટો) વજનરહિત હોવાથી તેને સાથે રાખવી અને આર્થિક વ્યવહારો કરવા ખૂબ સરળ બન્યા છે. પરંતુ તેનો મુખ્ય ગેરફાયદો એ છે કે દુર્જન લોકો તેની નકલી નોટો (નકલ/પ્રતિકૃતિ) સરળતાથી બનાવી શકે છે, જે દેશની અર્થવ્યવસ્થાને ખાડામાં ધકેલી શકે છે. આથી જ કાગળની મુદ્રામાં વિવિધ સુરક્ષા ચિહ્નો રાખવામાં આવે છે.

સાચો જવાબ:

કાગળની ચલણી નોટોની નકલ અટકાવવા રિઝર્વ બેંક/સરકાર દ્વારા ખાસ 'કૂટસ્થાનો' (સુરક્ષા ફીચર્સ) ઉમેરવામાં આવ્યા છે:

• 
  

  વોટરમાર્ક (Jalchihnam): રોશની સામે જોતાં ગાંધીજીનું ચિત્ર કે આંકડા દેખાય છે.

  
  


• 
  

  સુરક્ષા ધાગો (Surakshasutram): ચળકતી પટ્ટી જે નોટની આરપાર દેખાય છે.

  
  


• 
  

  ઉપસેલું પ્રિન્ટિંગ (Udgatmudranam): સ્પર્શ કરવાથી છાપકામ ઉપસેલું અનુભવાય છે.

  
  


• 
  

  સૂક્ષ્મ અક્ષરો (Sukshmaksharalekhah): અત્યંત નાના અક્ષરોમાં લખાયેલા શબ્દો (જેમ કે RBI/INDIA).

  
  
  

  આ ચિહ્નોના કારણે નકલી નોટ બનાવનારાઓ અસલી નોટની હૂબહૂ નકલ કરી શકતા નથી.

  
  

સાચો જવાબ: સંસ્કૃત સાહિત્ય અને ભારતીય ઇતિહાસમાં મુદ્રાનું અનેરું મહત્વ રહ્યું છે. પ્રાચીન સમયમાં સોના (સુવર્ણમયી), ચાંદી (રજતમયી) અને તાંબા (તામ્રમયી) ના સિક્કાઓ વપરાતા હતા, જ્યારે આધુનિક સમયમાં કાગળની મુદ્રા વપરાય છે. મુદ્રા એ માત્ર વેપાર અને વિનિમયનું સાધન નથી પરંતુ દેશની આર્થિક સ્થિરતાનું પ્રતીક છે. દરેક નાગરિકે અસલી અને નકલી નોટ વચ્ચેનો ભેદ પારખતાં શીખવું જોઈએ જેથી દેશનું આર્થિક માળખું સુરક્ષિત રહે.

સાચો જવાબ:

ક-વર્ગ (ક)	ખ-વર્ગ (ખ)	સાચો ઉત્તર
1. गुरोः आशीर्वचनम्	(1) धनं प्रोक्तम्	(4) वर्धताम्
2. मुद्रा नाम	(2) अदृश्यं चिह्नम्	(1) धनं प्रोक्तम्
3. धातुमयी मुद्रा	(3) भाररहिता	(5) भारसहिता
4. कार्गजी मुद्रा	(4) वर्धताम्	(3) भाररहिता
5. कूटस्थानम्	(5) भारसहिता	(2) अदृश्यं चिह्नम्