chapter 6

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (D)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (B)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: कुम्भकर्णः इन्द्रासनं प्राप्तुम् अयतत।

સાચો જવાબ:

कुम्भकर्णेन इन्द्रासनस्य स्थाने निद्रासनं याचितम्।

સાચો જવાબ: देवी सरस्वती (शारदा) वरदा सुखदा प्रोक्ता।

સાચો જવાબ: कविः धवलं विमलं च यशः याचते।

સાચો જવાબ: भव इत्यस्य 'संसारः' तथा 'शिवः' इति अर्थद्वयं प्रोक्तम्।

સાચો જવાબ: સંદર્ભ: આ શ્લોકાંશ આધુનિક સંસ્કૃત કવિ શ્રી ભગવતીપ્રસાદ પંડ્યા રચિત 'પ્રણમામિ મુદ્દા' પાઠના પ્રથમ શ્લોકમાંથી લેવામાં આવ્યો છે. સ્પષ્ટીકરણ: અહીં દેવી શારદાની સ્તુતિ કરવામાં આવી છે. 'દેવરાજ' અર્થાત્ ઇન્દ્રદેવ દ્વારા જેમના ચરણોમાં પ્રણામ કરવામાં આવ્યા છે, તેવા માતા શારદાનું કવિ શ્રદ્ધાપૂર્વક સ્મરણ કરે છે. ઇન્દ્ર પોતે સમૃદ્ધિવાન હોવા છતાં વિદ્યા અને જ્ઞાનની દેવી શારદાને નમન કરે છે, જે સરસ્વતીનું સર્વોચ્ચ મહત્વ દર્શાવે છે.

સાચો જવાબ: સંદર્ભ: આ શ્લોકાંશ કવિ ભગવતીપ્રસાદ પંડ્યા દ્વારા રચાયેલા શારદા વંદના સ્તોત્ર 'પ્રણમામિ મુદ્દા' પાઠમાંથી ઉદ્ધૃત છે. સ્પષ્ટીકરણ: કવિ માતા સરસ્વતી પાસે પ્રાર્થના કરે છે કે, "હે માં! મારામાં શ્વેત (ધવલ) અને નિર્મળ યશ ધારણ કરાવ." સંસ્કૃત સાહિત્યમાં કીર્તિને શ્વેત રંગથી વર્ણવવામાં આવે છે. સત્કર્મો અને વિદ્યા અભ્યાસ દ્વારા પ્રાપ્ત થતી પવિત્ર કીર્તિ જ 'ધવલ યશ' છે, અને કવિ દેવી પાસે આવા જ પવિત્ર યશની યાચના કરે છે.

સાચો જવાબ: કુંભકર્ણ રાક્ષસરાજ રાવણનો ભાઈ હતો. તે મહાકાય, રાક્ષસી વૃત્તિવાળો અને અસુર ગુણો ધરાવતો દૈત્ય હતો, જેણે બ્રહ્માજીને પ્રસન્ન કરવા માટે કઠોર તપ કર્યું હતું.

સાચો જવાબ: કવિ માતા સરસ્વતીના ચરણયુગલ (બંને ચરણો)ને આ સંસારરૂપી સાગરને પાર કરાવનારી નૌકા (નાવડી) સાથે સરખાવે છે.

સાચો જવાબ: માતા શારદા પોતાના હાથમાં સ્ફટિક મણિઓમાંથી બનાવેલી પવિત્ર અને ચમકતી અક્ષમાળા (જપમાળા) ધારણ કરે છે.

સાચો જવાબ: જ્યારે કુંભકર્ણે ઇન્દ્રાસન મેળવવા બ્રહ્માનું તપ કર્યું ત્યારે ઇન્દ્રદેવે પોતાના સિંહાસનની રક્ષા માટે માતા શારદાની સ્તુતિ કરી હતી. શારદાએ કુંભકર્ણની જીભ પર બેસીને 'ઇન્દ્રાસન'ને બદલે 'નિદ્રાસન' બોલાવડાવ્યું હતું. આમ, ઇન્દ્રાસનની રક્ષા કરનાર અને મહાન જ્ઞાનશક્તિ ધરાવનાર હોવાથી ઇન્દ્ર શારદાને વંદન કરે છે.

સાચો જવાબ: બીજા શ્લોકમાં 'સરસ્વતી' શબ્દ ચમત્કૃતિપૂર્વક બે વાર વપરાયો છે. પ્રથમ 'સરસ્વતી'નો અર્થ જ્ઞાન, વિદ્યા અને કળાની અધિષ્ઠાત્રી દેવી શારદા થાય છે, જ્યારે બીજા 'સારસરસ્વતી'નો અર્થ ઉત્તમ અને પવિત્ર જળના પ્રવાહવાળી નદી થાય છે. અહીં કવિએ શબ્દાલંકાર (યમક અલંકાર) દ્વારા સરસ્વતી દેવીને જ્ઞાન અને પવિત્રતાનો સ્રોત ગણાવ્યા છે.

સાચો જવાબ: રાક્ષસ કુંભકર્ણ ઇન્દ્રદેવનું 'ઇન્દ્રાસન' છીનવી લેવા માંગતો હતો. તે માટે તેણે બ્રહ્માનું તપ કર્યું. કુંભકર્ણ વરદાનમાં ઇન્દ્રાસન ન માગી લે તે માટે માતા સરસ્વતી તેની જીભ પર બિરાજમાન થયાં અને તેની પાસે ઇન્દ્રાસનની જગ્યાએ 'નિદ્રાસન' (ઊંઘવાનું આસન) મંગાવી લીધું. આમ, આસુરી શક્તિનો નાશ થયો અને કુંભકર્ણ સતત ઊંઘતો જ રહ્યો.

સાચો જવાબ: 'ભવ' અર્થાત્ સંસાર અને 'પોત' અર્થાત્ નૌકા (હાડી). કવિ કહે છે કે આ મોહ-માયાથી ભરેલો સંસાર એક વિશાળ સમુદ્ર સમાન છે. આ સંસારસાગરને સહેલાઈથી પાર કરવા માટે માતા સરસ્વતીના બંને ચરણો (પાદયુગમ્) ઉત્તમ નૌકા સમાન છે. માતાના ચરણોમાં આશ્રય લેવાથી માનવ ભવસાગર તરી જાય છે.

સાચો જવાબ: આ પ્રસંગમાં જ્ઞાનની દેવી શારદાની શાબ્દિક ચમત્કૃતિ અને ચતુરાઈ દર્શાવવામાં આવી છે. કુંભકર્ણ બ્રહ્માજી પાસેથી અમરત્વ અને સિંહાસન (ઇન્દ્રાસન) માગવા માંગતો હતો. પરંતુ દેવોના હિત માટે માતા શારદાએ તેની બુદ્ધિ અને વાણી બદલી નાખી. કુંભકર્ણના મુખમાંથી 'ઇન્દ્રાસન'ને બદલે 'નિદ્રાસન' શબ્દ નીકળ્યો અને બ્રહ્માજીએ 'તથાસ્તુ' કહ્યું. પરિણામે કુંભકર્ણને ઇન્દ્રાસનને બદલે આખી જીંદગી ઊંઘતા રહેવાનું નિદ્રાસન મળ્યું. આ કથા બતાવે છે કે શારદાની કૃપા વગર ગમે તેટલું તપ કે સામર્થ્ય હોય તો પણ પરિણામ વિપરીત આવી શકે છે.

સાચો જવાબ: કવિ ભગવતીપ્રસાદ પંડ્યા રચિત આ કાવ્યમાં દેવી સરસ્વતીની ભાવવાહી સ્તુતિ છે. દેવી શારદા શ્વેત કમળ પર બિરાજમાન છે, સ્ફટિકની માળા ધારણ કરે છે, દિવ્ય તેજસ્વી છે અને પોતાના ભક્તોને અભય, ધન, સુખ અને શ્રુતિજ્ઞાન આપે છે. કવિ મા શારદા પાસે કોઈ ભૌતિક સ્વાર્થને બદલે શુદ્ધ અને નિર્મળ (ધવલ) કીર્તિની માગણી કરે છે. અંતમાં મન, વાણી અને હૃદયથી દેવીના ચરણોમાં પ્રણામ કરી ભવસાગર તરવાની પ્રાર્થના કરવામાં આવી છે