chapter 9

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (A)

સાચો જવાબ: સાચો વિકલ્પ: (C)

સાચો જવાબ: निशान्ते (प्रातःकाले) वारि पेयम्।

સાચો જવાબ: भोजनान्ते तक्रम् (छाश्) पेयम् अस्ति।

સાચો જવાબ: द्विभुक्तं (द्विवारं कृतं) भोजनं बलवर्धनं प्रोक्तम्।

સાચો જવાબ: चतुर्भुक्तं भोजनं मारकं (मृत्युप्रदम्) प्रोक्तम्।

સાચો જવાબ: ये जनाः हिताहाराः, मिताहाराः, अल्पाहाराः च सन्ति, ते आत्मनः चिकित्सकाः भवन्ति।

સાચો જવાબ: यः स्मृतिमान्, युक्तिहेतुज्ञः, जितात्मा, प्रतिपत्तिमान् च अस्ति, सः भिषक् (वैद्यः) चिकित्सां कर्तुमर्हति।

સાચો જવાબ: व्यायामस्विन्नगात्रस्य, पद्भ्याम् उद्वर्तितस्य च जनस्य पार्श्वे व्याधयः न उपसर्पन्ति (यथा वैनतेयं उरगाः न उपसर्पन्ति)।

સાચો જવાબ: સંદર્ભ: આ પંક્તિ 'કિં વૈદ્યેન પ્રયોજનમ્' પાઠના પ્રથમ શ્લોકમાંથી લેવામાં આવી છે. સ્પષ્ટીકરણ: આયુર્વેદના નિયમ મુજબ જે વ્યક્તિ ભોજનના અંતે છાશ, દિવસના અંતે (રાત્રે) દૂધ અને રાત્રિના અંતે (સવારે) પાણી પીવે છે, તે હંમેશાં નરોગી રહે છે. જે માણસ પોતાની દિનચર્યામાં આ આહારોનો નિયમિત પ્રયોગ કરે છે તેને ક્યારેય કોઈ રોગ થતો નથી, તેથી તેને વૈદ્ય (ડોક્ટર) પાસે જવાની કોઈ જરૂર રહેતી નથી.

સાચો જવાબ: સંદર્ભ: આ શ્લોકાંશ 'કિં વૈદ્યેન પ્રયોજનમ્' પાઠના ચોથા શ્લોકમાંથી ઉદ્ધૃત કરવામાં આવ્યો છે. સ્પષ્ટીકરણ: આ પંક્તિમાં શારીરિક પાચનક્રિયાનો સિદ્ધાંત સમજાવવામાં આવ્યો છે. જઠરાગ્નિ શરીરના આહારને પચાવવાનું કાર્ય કરે છે. જો આહાર ન હોય (ઉપવાસ હોય), તો અગ્નિ શરીરના દોષો (વાત, પિત્ત, કફ)ને પચાવે છે. જ્યારે દોષ ક્ષીણ થઈ જાય ત્યારે અગ્નિ ધાતુઓને પચાવે છે અને જ્યારે ધાતુઓ નષ્ટ થાય ત્યારે મનુષ્યના જીવનનો અંત આવે છે.

સાચો જવાબ: આ શ્લોકાંશ સાતમા શ્લોકમાંથી લેવામાં આવ્યો છે. સ્પષ્ટીકરણ: વ્યાયામ શરીર માટે ખૂબ જરૂરી છે, પરંતુ તે વિચાર્યા વગર ન કરવો જોઈએ. મનુષ્યે પોતાની ઉંમર, શક્તિ, શરીરનું કદ, દેશ, કાળ (ઋતુ) અને પોતાના આહાર (ભોજન)નો બરાબર વિચાર કરીને જ વ્યાયામ કરવો જોઈએ. જો વિચાર કર્યા વગર વ્યાયામ કરવામાં આવે તો સ્વાસ્થ્ય સુધરવાને બદલે માણસ રોગી બને છે.

સાચો જવાબ: જે મનુષ્ય રોજ ભોજન પછી છાશ, રાત્રે દૂધ અને સવારે વાસી પાણી પીવે છે, તેમજ ભોજનમાં હિતકારી, માફકસરનો અને અલ્પાહાર લે છે, તે વ્યક્તિ હંમેશા સ્વાસ્થ્ય ધરાવે છે. તેને કોઈ રોગ થતો નથી, પરિણામે તેને વૈદ્ય (ડોક્ટર) ની જરૂર રહેતી નથી.

સાચો જવાબ:

શ્લોકમાં ખાવાની આવૃત્તિ/પ્રમાણના આધારે ભોજનના ચાર પ્રકારો કહ્યા છે:

1. 
   

   એકભુક્તમ્ (દિવસમાં એકવાર ખાવાનું)

   
   


2. 
   

   દ્વિભુક્તમ્ (દિવસમાં બે વાર ખાવાનું)

   
   


3. 
   

   ત્રિભુક્તમ્ (દિવસમાં ત્રણ વાર ખાવાનું)

   
   


4. 
   

   ચતુર્ભુક્તમ્ (દિવસમાં ચાર વાર ખાવાનું)

   
   

સાચો જવાબ:

1. 
   

   એકવાર ખાવાથી: હંમેશાં આરોગ્ય જળવાઈ રહે છે.

   
   


2. 
   

   બે વાર ખાવાથી: શરીરની શક્તિ અને બળ વધે છે.

   
   


3. 
   

   ત્રણ વાર ખાવાથી: હંમેશાં રોગ ઉત્પન્ન થાય છે.

   
   


4. 
   

   ચાર વાર ખાવાથી: માણસનું મૃત્યુ થાય છે (તે મારક નીવડે છે).

   
   

સાચો જવાબ:

ઉત્તમ વૈદ્ય કે ચિકિત્સકમાં નીચે મુજબના 4 ગુણો હોવા જરૂરી છે:

1. 
   

   સ્મૃતિમાન: સારી યાદશક્તિવાળો હોવો જોઈએ.

   
   


2. 
   

   યુક્તિહેતુજ્ઞઃ: ઉપાય (યુક્તિ) અને રોગના કારણ (હેતુ) ને જાણનારો હોવો જોઈએ.

   
   


3. 
   

   જિતાત્મા: પોતાની ઇન્દ્રિયો અને આત્મા પર વિજય મેળવેલો હોવો જોઈએ.

   
   


4. 
   

   પ્રતિપત્તિમાન: યોગ્ય પરીક્ષા કરીને નિદાન કરી શકે તેવો ચતુર હોવો જોઈએ.

   
   

સાચો જવાબ: વ્યાયામ પોતાની ઉંમર (વય), શક્તિ (બળ), શરીરની ક્ષમતા, દેશ (સ્થાન), કાળ (સમય/ઋતુ) અને પોતાના ભોજન (આહાર) નો બરાબર વિચાર કરીને જ કરવો જોઈએ.

સાચો જવાબ: 'વ્યાધયઃ' અર્થાત્ શારીરિક કે માનસિક રોગો અને બીમારીઓ. આયુર્વેદ અનુસાર શરીરમાં વાત, પિત્ત અને કફનો અસંતોષ ઊભો થતાં વ્યાધિ (રોગ) થાય છે. પાઠમાં જણાવાયું છે કે વ્યાયામ કરવાથી શરીર સ્વચ્છ અને મજબૂત બને છે. જેવી રીતે ગરુડની પાસે સાપ આવતા નથી, તેવી રીતે વ્યાયામ કરનાર વ્યક્તિની પાસે કોઈ રોગ (વ્યાધિ) આવતા નથી.

સાચો જવાબ: આયુર્વેદ શાસ્ત્રમાં શરીરને ધારણ કરતા ઘટકોને 'ધાતુ' કહેવામાં આવે છે. મુખ્યત્વે વાત, પિત્ત અને કફ જેવા દોષો તથા રસ, રક્ત, માસ, મેદ, અસ્થિ, મજ્જા અને શુક્ર - આ સપ્તધાતુઓ શરીરનું બંધારણ જાળવે છે. શરીરમાં અગ્નિ જ્યારે આહાર અને દોષો વગર નવરો પડે છે ત્યારે આ ધાતુઓનું પાચન કરવા લાગે છે. જો ધાતુઓ ક્ષીણ થઈ જાય તો મનુષ્યનો વિનાશ થાય છે.

સાચો જવાબ: બીજા શ્લોકમાં દિવસ દરમિયાન ભોજન કરવાની સંખ્યા કે પ્રમાણ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. આયુર્વેદ મુજબ એક વાર ખાનાર યોગી કે આરોગ્યવાન છે, બે વાર ખાનાર બળવાન બને છે, પરંતુ ત્રણ વાર ખાનાર સતત રોગી રહે છે અને ચાર વાર ખાનાર પોતાનો વિનાશ નોતરે છે. આ પરથી આહાર પર સંયમ રાખવાનો અને મિતાહાર કરવાનો બોધ મળે છે.

સાચો જવાબ:

શરીરને સ્વસ્થ રાખવા માટે આહાર અને વ્યાયામ બંને અનિવાર્ય પાસાં છે.

• 
  

  આહાર: હિતકારી, માફકસર અને થોડો આહાર લેવાથી માણસ પોતે જ પોતાનો ચિકિત્સક બને છે.

  
  


• 
  

  વ્યાયામ: વ્યાયામ કરવાથી પરસેવો વળે છે અને સ્નાયુઓ મજબૂત થાય છે, જેનાથી રોગો દૂર રહે છે. પરંતુ વ્યાયામ પણ પોતાની ઉંમર, બળ, દેશ અને આહારને ધ્યાનમાં રાખીને કરવો જોઈએ. જો આ નિયમો પાળવામાં ન આવે તો શરીર નિરોગી બનવાને બદલે રોગિષ્ઠ બને છે.