ધોરણ 12 | విષય: Tatvgyan
યોગનો અર્થ: 'યોગ' શબ્દ સંસ્કૃતના 'યુજ્' (યુજિર્) ધાતુ પરથી ઊતરી આવ્યો છે. તેના મુખ્ય બે અર્થ થાય છે: (1) 'યુ' એટલે 'જોડવું' (જીવાત્માનું પરમાત્મા સાથે મિલન) અને (2) આત્મસાક્ષાત્કારના સાધનોનું નિરૂપણ કરવું.
પાતંજલ યોગસૂત્ર: મહર્ષિ પતંજલિએ યોગશાસ્ત્રની શાસ્ત્રીય રચના કરી, જે 'પાતંજલ યોગસૂત્ર' તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
ચાર વિભાગો (પાદ):
સમાધિપાદ: યોગનું સ્વરૂપ, ચિત્તની અવસ્થાઓ અને સમાધિના પ્રકારો દર્શાવે છે.
સાધનપાદ: કલેશો, ક્રિયાયોગ અને અષ્ટાંગયોગના પ્રથમ પાંચ અંગો (બહિરંગો)નું વર્ણન કરે છે.
વિભૂતિપાદ: યોગના અંતરંગો (ધારણા, ધ્યાન, સમાધિ) અને તેનાથી પ્રાપ્ત થતી સિદ્ધિઓનું વર્ણન છે.
કૈવલ્યપાદ: મોક્ષ અથવા મુક્તિનું સ્વરૂપ સ્પષ્ટ કરે છે.
યોગનું લક્ષણ: પતંજલિ યોગસૂત્ર (1:2) માં લક્ષણ આપે છે: "યોગશ્ચિત્તવૃત્તિ નિરોધઃ" અર્થાત્ ચિત્તની ચંચળ વૃત્તિઓનો અટકાવ કે નિયમન કરવું એ જ યોગ છે.
યોગ એ માત્ર શારીરિક વ્યાયામ નથી, પરંતુ માનવચેતનાના ગુણાત્મક પરિવર્તન માટેની સાર્વત્રિક જીવનદૃષ્ટિ છે.
સર્વાંગી વિકાસ: યોગ શરીર, પ્રાણ, મન, બુદ્ધિ અને આત્માનો સમતોલ અને પૂર્ણ વિકાસ કરે છે.
તનાવમુક્તિ: આધુનિક યુગમાં ચિંતા, સંઘર્ષ, ઈર્ષા, અસંતોષ અને થાક જેવી સમસ્યાઓમાંથી મુક્ત થવાનો સબળ માર્ગ યોગ પૂરો પાડે છે.
આત્મપરાયણતા: યોગ દ્વારા વ્યક્તિ આંતર-બાહ્ય શુદ્ધિ મેળવી આત્મસાક્ષાત્કાર કરે છે. શ્રી રમણ મહર્ષિના મતે, "આ જગતની મોટામાં મોટી સેવા એ વ્યક્તિએ કરેલો આત્મસાક્ષાત્કાર છે."
વૈશ્વિક સ્વીકાર: આ જીવનદૃષ્ટિના મહત્વને કારણે યુનો (UNO) દ્વારા દર વર્ષે 21મી જૂનને 'આંતરરાષ્ટ્રીય યોગદિવસ' તરીકે ઊજવવામાં આવે છે.
ક્ષિપ્ત: રજોગુણનું પ્રાધાન્ય હોય છે. ચિત્ત અત્યંત ચંચળ હોય છે અને વિષયો પાછળ ભમે છે.
મૂઢ: તમોગુણનું પ્રાધાન્ય હોય છે. ચિત્ત જડ, પ્રમાદી અને આળસુ હોય છે. સારાસાર વિચારશક્તિ કુંઠિત હોય છે.
વિક્ષિપ્ત: સત્ત્વગુણની પ્રધાનતા હોય છે. ચિત્તમાં અનેક વિષયોનું જ્ઞાન થાય છે અને આંશિક સ્થિરતા પ્રાપ્ત થાય છે, પરંતુ સ્થિરતા ક્ષણિક હોય છે.
એકાગ્ર: સત્ત્વગુણની વિશેષ તીવ્રતા હોય છે. ચિત્ત કોઈ એક વિષય પર લાંબો સમય સ્થિર રહે છે. ક્લેશો દૂર થાય છે અને પ્રકૃતિ-પુરુષના ભેદનું જ્ઞાન થાય છે (સંપ્રજ્ઞાત્ યોગ).
નિરુદ્ધ: ચિત્તની બધી જ વૃત્તિઓનો નિરોધ/ક્ષય થાય છે. ચિત્ત ત્રિગુણાતીત અને વૃત્તિરહિત બને છે, જેને સમાધિ અવસ્થા કહે છે.
આહાર: યોગાભ્યાસીએ મિતાહારી બનવું જોઈએ.
સાત્ત્વિક આહાર: તાજો, પૌષ્ટિક, સુપાચ્ય અને પ્રમાણસર મસાલાવાળો ખોરાક લેવો જોઈએ. સાત્ત્વિક આહારથી ચિત્ત સંતુલિત બને છે, આયુષ્ય, બુદ્ધિ અને આરોગ્ય વધે છે. (તામસિક અને રાજસિક આહારનો ત્યાગ કરવો).
વિહાર: જગતમાં માનવનો વ્યવહાર રાગ-દ્વેષ રહિત અને સ્થિરતાથી થવો જોઈએ. ચંચળ, પ્રમાદી કે અસ્થિર વિહાર ત્યાજ્ય છે.
દિનચર્યા: પરોઢે જાગી પ્રાર્થના, આસન, પ્રાણાયામ, ધ્યાન અને સ્વાધ્યાય કરવાં જોઈએ. જપ, તપ અને નૈતિક મૂલ્યો (સત્ય, અહિંસા, અસ્તેય વગેરે)નું પાલન કરી આધ્યાત્મિક અને શિસ્તબદ્ધ જીવન જીવવું જોઈએ.
અષ્ટાંગયોગનું પ્રથમ અંગ 'યમ' છે, જે સામાજિક અને ચારિત્રિક શુદ્ધિ માટેના પાંચ નિયમો છે:
અહિંસા: પ્રાણીમાત્રને મન, વાણી કે કાયાથી દુઃખ કે પીડા ન પહોંચાડવી.
સત્ય: વસ્તુ જેવી હોય તેવી જ સમજવી અને તે પ્રમાણે જ કહેવી.
અસ્તેય: સ્તેય એટલે ચોરી. અસ્તેય એટલે અન્યની માલિકીની વસ્તુ પર મનથી પણ હક ન જતાવવો કે ચોરી ન કરવી.
બ્રહ્મચર્ય: સર્વ પ્રકારની વિષયવાસના અને જાતીય ઇચ્છાઓનો ત્યાગ કરવો.
અપરિગ્રહ: મમત્વ કે આસક્તિ જગાડનાર બાહ્ય/આંતરિક વિષયોનો ત્યાગ કરવો; અનાવશ્યક વસ્તુઓનો સંગ્રહ ન કરવો.
પાંચ નિયમ: (1) શૌચ, (2) સંતોષ, (3) તપ, (4) સ્વાધ્યાય, અને (5) ઈશ્વરપ્રણિધાન.
શૌચ: શૌચ એટલે શુદ્ધિ. તેમાં બાહ્ય (શરીરની) શુદ્ધિ અને આંતરિક (ચિત્તની) શુદ્ધિનો સમાવેશ થાય છે. ચિત્તમાંથી ઈર્ષા, રાગ-દ્વેષ દૂર કરવા.
સંતોષ: જરૂરિયાતથી અધિક વસ્તુઓ મેળવવાની ઇચ્છાનો ત્યાગ કરવો. પ્રાપ્ત સાધનો અને પરિસ્થિતિઓનો સમભાવે સ્વીકાર કરવો.
તપ: ભૂખ, તરસ, ટાઢ, તાપ વગેરે દ્વંદ્વોને નીરોગી રીતે સહન કરવાં તે શારીરિક તપ છે. વ્રત-ઉપવાસ દ્વારા ચિત્તને શાંત અને પ્રસન્ન રાખવું તે ચિત્તનું તપ છે.
નિયમનો અર્થ: અમુક કાર્ય આચરવા યોગ્ય છે એવો બૌદ્ધિક નિશ્ચય કરવો અને તે મુજબ ચારિત્ર્ય કેળવવું તેને નિયમ કહે છે.
સ્વાધ્યાય: મોક્ષશાસ્ત્રો કે પવિત્ર ગ્રંથોનું અધ્યયન કરવું અને ૐકાર (પ્રણવમંત્ર) નો જપ કરવો. તેનાથી જીવન પ્રત્યેની દૃષ્ટિ સ્પષ્ટ બને છે.
ઈશ્વરપ્રણિધાન: ફળની આશાનો ત્યાગ કરીને પોતાના તમામ કર્મો, સંકલ્પો અને વિચારો ઈશ્વર કે ઇષ્ટદેવને ભક્તિભાવે સમર્પિત કરી દેવા. તેનાથી અહંકારનો ક્ષય થાય છે.
આસનનો અર્થ: "સ્થિરસુખમાસનમ્" અર્થાત્ શરીર સ્થિર રહે અને મનને સુખ કે શાંતિ થાય તે રીતે અમુક ચોક્કસ સ્થિતિમાં રહેવું તેને આસન કહે છે.
ફાયદા:
યોગાસનો શરીર માટે શાંતિમય વ્યાયામ પૂરો પાડે છે.
શરીરના તમામ અવયવો ઉત્તમ રીતે કાર્યરત બને છે અને સ્ફૂર્તિ તથા હળવાશનો અનુભવ થાય છે.
શારીરિક આરોગ્યની સાથે માનસિક શાંતિ મળે છે.
શરીર અને ચિત્તમાં સ્થિરતા પ્રાપ્ત થાય છે, જે આગળના અંગો (પ્રાણાયામ, ધ્યાન વગેરે) માટે અનિવાર્ય છે.
અર્થ: "શ્વાસપ્રશ્વાસયોર્ગતિવિચ્છેદઃ પ્રાણાયામઃ" - સામાન્ય રીતે ચાલતા શ્વાસ અને પ્રશ્વાસની ગતિનો અટકાવ કે નિયમન કરવું તેને પ્રાણાયામ (પ્રાણ + આયામ) કહે છે.
પ્રાણાયામની પ્રક્રિયા (ત્રણ ઘટકો):
રેચક: શરીરની અંદરના વાયુને નિયંત્રિત રીતે બહાર કાઢવાની ક્રિયા.
પૂરક: બહારના સ્વચ્છ વાયુને નાસિકા દ્વારા અંદર ભરવાની ક્રિયા.
કુંભક: શ્વાસને અંદર કે બહાર રોકી રાખવાની ક્રિયા.
(i) પ્રત્યાહાર: ઇન્દ્રિયો સામાન્ય રીતે બાહ્ય ભૌતિક વિષયો તરફ ખેંચાતી હોય છે. પ્રત્યાહાર એટલે ઇન્દ્રિયોને તેમના બાહ્ય વિષયોમાંથી પાછી વાળીને અંતર્મુખ કે આત્માભિમુખ કરવી. તેનાથી ચિત્ત વિષયાસક્તિથી મુક્ત થાય છે.
(ii) ધારણા: "દેશબંધશ્ચિત્તસ્ય ધારણા" - ચિત્તને કોઈ એક ચોક્કસ સ્થાન, વિષય કે ધ્યેય (જેમ કે નાભિચક્ર, હૃદય, કે પ્રતિમા) પર દૃઢતાથી સ્થિર કરવું. 12 પ્રાણાયામ જેટલો સમય એકાગ્રતા ટકે તેને એક ધારણા કહે છે.
(iii) ધ્યાન: "તત્ર પ્રત્યયૈકતાનતા ધ્યાનમ્" - ધારણાના વિષયમાં ચિત્તવૃત્તિનો એકાકાર પ્રવાહ સતત વહે તે ધ્યાન છે. ધ્યાનમાં ધ્યાતા, ધ્યાન અને ધ્યેય - આ ત્રણેયનું ભાન હોય છે. 12 ધારણા બરાબર એક ધ્યાન થાય છે.
(iv) સમાધિ: ધ્યાનની પરિપક્વ અવસ્થા. સમાધિમાં ધ્યાતા અને ધ્યાનનું ભાન ઓગળી જાય છે અને માત્ર ધ્યેયનું જ ભાન રહે છે (જેમ પાણીમાં ઓગળેલું મીઠું). 12 ધ્યાન બરાબર એક સમાધિ થાય છે. તેના બે પ્રકાર છે: સંપ્રજ્ઞાત્ (સબીજ) અને અસંપ્રજ્ઞાત્ (નિર્બીજ).
(v) સત્યવાણીના ગુણો:
યથાર્થ રીતે જાણેલી વસ્તુનું યથાર્થ નિરૂપણ હોવું.
સાંભળનાર સમજી શકે તેવી સરળ હોવી.
સાંભળનારને છેતરે તેવી ન હોવી.
સાંભળનારને ભ્રમમાં ન મૂકે તેવી હોવી.
કોઈને દુઃખ કે પીડા ન પહોંચાડે તેવી હોવી.
કલ્યાણકારી અને હિતકારી હોવી.