ધોરણ 12 | విષય: Tatvgyan
લાક્ષણિકતાઓ:
તે વિશિષ્ટ હકીકતો પરથી સર્વદેશી નિયમ તારવવાની પ્રક્રિયા છે.
તેમાં કેટલાક પરથી સર્વ પર જવાનું "બૌદ્ધિક સાહસ" રહેલું હોય છે.
તેમાં આગમનલક્ષી છલાંગ (Inductive Leap) જોવા મળે છે.
તાત્ત્વિક આધારો:
પ્રકૃતિની એકરૂપતાનો નિયમ: પ્રકૃતિ સમાન સંજોગોમાં સમાન વર્તન કરે છે.
કાર્યકારણનો નિયમ: વિશ્વમાં બનતી દરેક ઘટના પાછળ ચોક્કસ કારણ રહેલું હોય છે.
જે વ્યાપ્તિમાં પ્રકૃતિની એકરૂપતા અને કાર્યકારણના નિયમને આધાર બનાવીને વિશિષ્ટ હકીકતોના નિરીક્ષણ અને પ્રયોગ દ્વારા સર્વસામાન્ય નિયમ સ્થાપિત કરવામાં આવે તેને વૈજ્ઞાનિક વ્યાપ્તિ કહે છે.
આ વ્યાપ્તિમાં માત્ર ગણના કે પુનરાવર્તન પૂરતું મર્યાદિત નથી હોતું, પરંતુ ઘટના પાછળનો કાર્યકારણ સંબંધ વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી શોધવામાં આવે છે, જેથી તે વધુ વિશ્વસનીય બને છે.
જ્યારે કોઈ વિરુદ્ધ કે અપવાદરૂપ અનુભવ ન થયો હોય તેવા મર્યાદિત નિરીક્ષણો કે ગણનાના આધારે સર્વસામાન્ય નિયમ તારવવામાં આવે ત્યારે તેને સાદી ગણનામૂલક વ્યાપ્તિ (અવૈજ્ઞાનિક વ્યાપ્તિ) કહે છે.
દા.ત., "આપણે અત્યાર સુધી જોયેલા બધા જ કાગડા કાળા છે, તેથી બધા જ કાગડા કાળા હોય છે." તેમાં કારણની તપાસ વગર માત્ર અનુભવની પુનરાવર્તિતા પર આધાર રાખવામાં આવે છે.
વૈજ્ઞાનિક દૃષ્ટિએ કારણ એટલે પૂર્વવર્તી અપરિવર્તિત, બિનશરતી અને આવશ્યક શરતોનો સમુચ્ચય.
કોઈ પણ ઘટના અગાઉ જે પરિબળો હાજર હોય અને જેના વગર તે કાર્ય ઉત્પન્ન થઈ જ ન શકે તેવા તમામ અનિવાર્ય અને પૂરક સંજોગોનો સમૂહ એટલે વૈજ્ઞાનિક કારણ.
અનિવાર્ય શરત: જે શરતની ગેરહાજરીમાં કાર્ય ઉત્પન્ન થઈ શકતું નથી. જેમ કે, જીવિત રહેવા માટે ઓક્સિજન અનિવાર્ય છે, પરંતુ માત્ર ઓક્સિજન હોવાથી જીવન પૂરતું નથી.
પર્યાપ્ત શરત: જે શરતની હાજરીથી કાર્ય ઉત્પન્ન થવું જ પડે. જેમ કે, ગળામાં સાયનાઈડ જવું એ મૃત્યુ માટે પર્યાપ્ત શરત છે.
જો કોઈ ઘટનાના જુદા જુદા નિદર્શનોમાં માત્ર એક જ પરિબળ સમાન હોય અને બાકીના સંજોગો જુદા હોય, તો તે સમાન પરિબળ જ તે ઘટનાનું કારણ કે પરિણામ હોવું જોઈએ.
આ રીતિ "કારણની હાજરીની રીતિ" તરીકે પણ ઓળખાય છે.
જે સંજોગોમાં કોઈ ઘટના હાજર હોય અને જે સંજોગોમાં તે ગેરહાજર હોય, જો તે બંને સંજોગોમાં એક પરિબળ સિવાય બાકીના બધા સંજોગો સમાન હોય, તો જે વધારાના પરિબળની હાજરીથી ઘટના બને છે અને જેની ગેરહાજરીથી ઘટના અટકે છે તે જ તે ઘટનાનું કારણ છે.
કોઈ જટિલ ઘટનામાંથી પૂર્વજ્ઞાત કારણોથી થતી અસરોને બાદ કરતા, બાકી રહેતી અક્ષાંશ કે અવશેષ અસર જે પરિબળની બાકી રહે તે તે અવશેષનું કારણ છે.
આ રીતિ ગાણિતિક શેષ પદ્ધતિ પર આધારિત છે.
જે ઘટનામાં અન્ય કોઈ પણ પરિબળમાં ફેરફાર કર્યા વગર કોઈ ચોક્કસ પરિબળમાં વધારો કે ઘટાડો કરવાથી બીજી ઘટનામાં પણ અનુરૂપ ફેરફાર થાય, ત્યારે તે બંને વચ્ચે કાર્યકારણ સંબંધ છે એમ સ્વીકારવામાં આવે છે.
સાદી ગણનામૂલક વ્યાપ્તિની મર્યાદા: તેમાં કાર્યકારણ સંબંધની ચકાસણી થતી નથી. તે માત્ર મર્યાદિત ગણના પર આધારિત હોવાથી ક્યારેક અપવાદ મળતાં તે ખોટી સાબિત થઈ શકે છે. (દા.ત., "બધા હંસ સફેદ હોય છે" - ઓસ્ટ્રેલિયામાં કાળો હંસ મળી આવતાં આ વ્યાપ્તિ ખોટી પડી).
વૈજ્ઞાનિક વ્યાપ્તિની વિશિષ્ટ લાક્ષણિકતાઓ: તે માત્ર અનુભવ પર આધાર રાખતી નથી પરંતુ પ્રકૃતિની એકરૂપતા અને કાર્યકારણના નિયમને અનુલક્ષીને કાર્યકારણ સંબંધ સ્થાપે છે. તેમાં નિરીક્ષણ અને પ્રયોગ બંનેનો વૈજ્ઞાનિક અભિગમ હોય છે.