ધોરણ 12 | విષય: Tatvgyan
વ્યાખ્યા: ભારતીય તર્કશાસ્ત્રમાં જેના વડે શંકા અને ભ્રમણાથી મુક્ત એવા સત્ય (યથાર્થ) જ્ઞાનની પ્રાપ્તિ થાય છે, તેને ‘પ્રમાણ’ કહેવામાં આવે છે. ‘પ્રમાણમ્ પ્રમાણમ્’ અર્થાત્ યથાર્થ જ્ઞાન મેળવવાનાં સાધનોને પ્રમાણ કહે છે.
કોષ્ટક:
ચાર્વાક દર્શન: પ્રત્યક્ષ (૧)
બૌદ્ધ દર્શન: પ્રત્યક્ષ, અનુમાન (૨)
જૈન, સાંખ્ય, યોગ અને ઉત્તરમીમાંસા (શંકરાચાર્ય અને રામાનુજાચાર્ય): પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, શબ્દ (૩)
ન્યાય દર્શન: પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, ઉપમાન, શબ્દ (૪)
પૂર્વમીમાંસા (પ્રભાકર મિશ્ર): પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, ઉપમાન, શબ્દ, અર્થાપત્તિ (૫)
પૂર્વમીમાંસા (કુમારિલ ભટ્ટ): પ્રત્યક્ષ, અનુમાન, ઉપમાન, શબ્દ, અર્થાપત્તિ, અનુપલબ્ધિ (૬)
વ્યાખ્યા: નૈયાયિકોના મતે, પૂર્વે પ્રત્યક્ષ દ્વારા થયેલા જ્ઞાનને આધારે તારવવામાં આવતું જ્ઞાન એટલે અનુમાન. ‘પૂર્વમ્ અનુમાનમ્’ અર્થાત્ પ્રત્યક્ષ વિષયના જ્ઞાન પરથી તેની સાથે હંમેશાં સંકળાયેલા અન્ય અપ્રત્યક્ષ વિષયનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાની માનસિક પ્રક્રિયા એટલે અનુમાન.
જ્ઞાનનું સ્વરૂપ: અનુમાન એ પ્રત્યક્ષ જ્ઞાન પર આધારિત છે. જેમ કે પર્વત પર ધુમાડો જોઈને (પ્રત્યક્ષ), જ્યાં ધુમાડો હોય ત્યાં અગ્નિ હોય છે તેવા નિત્ય સહચારના સ્મરણના આધારે પર્વત પર અગ્નિ હોવાનું અપ્રત્યક્ષ જ્ઞાન મેળવવામાં આવે છે. અનુમાન પ્રમાણ દ્વારા ઉત્પન્ન થયેલું જ્ઞાન અભ્રામક અને નિઃશંક રીતે સત્ય હોય છે.
પ્રતિજ્ઞા: જે જ્ઞાનની સત્યતા સાબિત કરવાની છે તે ફલિતવિધાનની શરૂઆતમાં જ ઓળખ કરાવતું પ્રથમ સોપાન છે.
હેતુ: જેના પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનથી અનુમાનક્રિયાનો આરંભ થાય છે (દા.ત. પર્વત પર ધુમાડો છે) તે દર્શાવે છે.
ઉદાહરણસહિત વ્યાપ્તિ: હેતુ અને સાધ્ય વચ્ચેના વ્યાપ્તિસંબંધની વાસ્તવિક ઉદાહરણ દ્વારા સ્મૃતિ કરાવે છે.
ઉપનય: વ્યાપ્તિસંબંધ ધરાવતો હેતુ પક્ષમાં હાજર છે તેમ જણાવી શ્રોતાને નિગમન તરફ દોરી જાય છે; આ તાર્કિક દૃષ્ટિએ સૌથી મહત્ત્વનો અવયવ છે.
નિગમન: શંકા અને ભ્રમણાથી મુક્ત સત્ય જ્ઞાન અંતિમરૂપે સિદ્ધ કરતું અનુમાનક્રિયાનું પરમ ફળ છે.
સ્વાર્થાનુમાન: અનુમાનકર્તાએ પોતાના જ્ઞાન માટે પોતાના મનમાં તારવેલું અનુમાન છે (જેમ કે કોઈ વ્યક્તિ એકાંતમાં પર્વત પર ધુમાડો જોઈ અગ્નિ હોવાનું મનોમન અનુમાન કરે). તે મૂળ સ્વરૂપે જ્ઞાનાત્મક છે.
પરાર્થાનુમાન: એક વ્યક્તિએ અન્ય વ્યક્તિને જ્ઞાન આપવા માટે તેની સમક્ષ ભાષા દ્વારા પાંચ અવયવોમાં રજૂ કરેલું અનુમાન છે (જેમ કે વક્તા શ્રોતા સમક્ષ પંચાવયવી અનુમાન રજૂ કરે). તે શબ્દાત્મક અને ભાષાપરક છે.
વ્યાપ્તિ: અમુક એક વસ્તુનું બીજી અમુક વસ્તુ સાથેનું નિત્ય સાહચર્ય (Invariable Concomitance) રજૂ કરતું સર્વદેશી વિધાન એટલે વ્યાપ્તિ. જેમ કે, "જ્યાં જ્યાં ધુમાડો હોય છે ત્યાં ત્યાં અગ્નિ હોય છે."
ફલિતાર્થો:
નિત્ય સાહચર્ય: ધુમાડાની હાજરી સાથે અગ્નિની ગેરહાજરી ક્યારેય ન હોવી, એટલે કે ધુમાડાનું અગ્નિ સાથેનું સાહચર્ય નિરપવાદ છે.
અવિનાભાવ સંબંધ: એક વસ્તુનું અસ્તિત્વ બીજી વસ્તુ વિના શક્ય ન હોય (દા.ત., અગ્નિના અભાવમાં ધુમાડો અસ્તિત્વ ધરાવી શકે નહીં).
અન્વય પદ્ધતિ: જે બે બાબતો વચ્ચેના વ્યાપ્તિસંબંધની સ્થાપના કરવાની હોય, તે બે બાબતો વચ્ચે એકની હાજરીની સાથે બીજાની હાજરી છે કે કેમ તેની વ્યાપક નિરીક્ષણ દ્વારા તપાસ કરવી તે અન્વય પદ્ધતિ છે (જેમ કે જ્યાં ધુમાડો ત્યાં અગ્નિ).
વ્યતિરેક પદ્ધતિ: જે બે બાબતો વચ્ચે વ્યાપ્તિસંબંધ તપાસવો હોય, તેમાં એકની ગેરહાજરીની સાથે બીજાની ગેરહાજરી છે કે કેમ તેની તપાસ કરવી તે વ્યતિરેક પદ્ધતિ છે (જેમ કે જ્યાં અગ્નિની ગેરહાજરી ત્યાં ધુમાડાની પણ ગેરહાજરી).
સમવ્યાપ્તિ: જે વ્યાપ્તિમાં ઉદ્દેશ્યપદ અને વિધેયપદનો વિસ્તાર સમાન હોય (દા.ત., સર્વ સજીવ પ્રાણીઓ મરણશીલ પ્રાણીઓ છે). તેમાં બંને પદો એક જ વસ્તુનાં બે નામ સમાન હોવાથી પરિવર્તન થઈ શકે છે. (આકૃતિમાં બંને વર્તુળો એકબીજા પર આચ્છાદિત કે એકરૂપ બને છે).
અસમવ્યાપ્તિ (વિષમવ્યાપ્તિ): જે વ્યાપ્તિના વિધેયપદનો વિસ્તાર તેના ઉદ્દેશ્યપદના વિસ્તાર કરતાં વધારે વ્યાપક હોય (દા.ત., સર્વ માણસો મરણશીલ પ્રાણીઓ છે). તેમાં માણસનું વર્તુળ મરણશીલ પ્રાણીઓના મોટા વર્તુળમાં સમાવિષ્ટ હોય છે.
સામ્ય: પંચાવયવી અનુમાનમાં ઉદાહરણસહિત વ્યાપ્તિનું જે સ્થાન અને કાર્ય છે, તે જ સ્થાન અને કાર્ય પાશ્ચાત્ય તર્કશાસ્ત્રના નિરુપાધિક સંવિધાનમાં સાધ્યવિધાનનું છે.
ભેદ: ઉદાહરણસહિત વ્યાપ્તિમાં સર્વદેશી વિધાન સાથે વાસ્તવિક નિરીક્ષણક્ષમ ઉદાહરણ મૂકવું અનિવાર્ય છે (તેથી તે કેવળ કાલ્પનિક હોતી નથી), જ્યારે સાધ્યવિધાન કેવળ રૂપલક્ષી હોવાથી તેમાં વાસ્તવિક ઉદાહરણ અનિવાર્ય નથી અને તે કાલ્પનિક પણ હોઈ શકે છે.
સામ્ય: પંચાવયવી અનુમાનમાં ઉપનયનું જે સ્થાન અને કાર્ય છે, તે જ નિરુપાધિક સંવિધાનમાં પક્ષવિધાનનું છે.
ભેદ: ઉપનયમાં હેતુ, સાધ્ય અને પક્ષ ત્રણેય પદો યોગ્ય તાર્કિક સંકલન અને વ્યાપ્તિસંબંધની સ્મૃતિ સાથે રજૂ થાય છે; જ્યારે પક્ષવિધાનમાં ફક્ત મધ્યપદ અને પક્ષપદ એમ બે જ પદો હોય છે અને તેમાં વ્યાપ્તિ કે પ્રત્યક્ષ જ્ઞાનનો પ્રશ્ન હોતો નથી. ભારતીય તર્કશાસ્ત્ર વિષયલક્ષી અને વ્યાપ્તિલક્ષી સમન્વય કરે છે જ્યારે પાશ્ચાત્ય તર્કશાસ્ત્ર કેવળ રૂપલક્ષી છે.
વ્યાપ્તીકરણની સમસ્યા: પાશ્ચાત્ય તર્કશાસ્ત્રમાં ‘કેટલાક’ ના નિરીક્ષણને આધારે ‘સર્વ’ અંગેનું સામાન્ય વિધાન તારવવામાં આવે ત્યારે ‘વ્યાપ્તિ કૂદકો’ (Inductive Leap) થાય છે. આ કૂદકો તર્કશાસ્ત્રમાં ‘વ્યાપ્તીકરણની સમસ્યા’ તરીકે ઓળખાય છે, જેનું ભારતીય નૈયાયિકોએ અન્વય, વ્યતિરેક, વ્યભિચારગ્રહ અને સામાન્યલક્ષણ પ્રત્યક્ષાનુભૂતિ દ્વારા સંતોષકારક નિરાકરણ આપ્યું છે.
વ્યભિચારગ્રહ પદ્ધતિ: અન્વય અને વ્યતિરેક પદ્ધતિ દ્વારા વ્યાપ્તિની સંભાવના વધ્યા બાદ, તે સર્વદેશી વિધાનને અસત્ય સાબિત કરતું કોઈ વિરોધી દૃષ્ટાંત મળે છે કે કેમ તેની વ્યાપક નિરીક્ષણ દ્વારા તપાસ કરવાની પદ્ધતિ એટલે વ્યભિચારગ્રહ પદ્ધતિ. વિરોધી દૃષ્ટાંત ન મળવાથી વ્યાપ્તિના સત્ય હોવાની સંભાવના સર્વોચ્ચ બને છે.