ધોરણ 12 | విષય: Tatvgyan
હકીકતલક્ષી વિધાનો:
અર્થ: પ્રાકૃતિક કે સામાજિક વિજ્ઞાનોમાં આવતાં વાસ્તવિક પરિસ્થિતિનું તટસ્થ રીતે વર્ણન કરતાં વિધાનો.
લક્ષણો: તેનું સ્વરૂપ વર્ણનાત્મક હોય છે. તેમાં વ્યક્તિની પસંદગી કે નાપસંદગી નથી હોતી. તેની સત્યતા નિરીક્ષણ કે પ્રયોગ દ્વારા ચકાસી શકાય છે, તેથી તેમાં સર્વસંમતિ હોય છે.
ઉદાહરણ: "પૃથ્વી ગોળ છે", "તાજમહાલ આગ્રામાં આવેલો છે."
મૂલ્યલક્ષી વિધાનો:
અર્થ: વ્યક્તિ કે સમૂહની પસંદગી, રસ, રુચિ કે અભિપ્રાયને વ્યક્ત કરતાં વિધાનો.
લક્ષણો: આ વિધાનો વાસ્તવિક હકીકત કરતાં વ્યક્તિગત મૂલ્યાંકન રજૂ કરે છે. તેમાં એકથી વધુ વિકલ્પો કે અભિપ્રાયો હોઈ શકે છે.
ઉદાહરણ: "મહિલાઓને સુવર્ણાલંકારો વધુ આકર્ષે છે", "અસ્પૃશ્યતા એ સામાજિક કલંક છે."
માણસની દરેક પસંદગી તેની જીવનદૃષ્ટિ પર આધારિત હોય છે. "જેને મનુષ્ય પોતાની જીવનદૃષ્ટિને આધારે પસંદગીને પાત્ર ગણે છે તે મૂલ્ય છે."
ભૌતિકવાદી (દેહવાદી) જીવનદૃષ્ટિ:
માણસને માત્ર 'પંચભૌતિક શરીર' માને છે.
ભૌતિક સુખસગવડ અને ઇન્દ્રિયજ્ઞાનને જ મહત્વ આપે છે. આ દૃષ્ટિ ધરાવતા લોકો પ્રેય (પ્રિય લાગે તેવું) પસંદ કરે છે.
અધ્યાત્મવાદી જીવનદૃષ્ટિ:
માણસને ચેતના/આત્મા માને છે.
ભૌતિક ક્ષણિક સુખ કરતાં શ્રેય (કલ્યાણકારી કે હિતકારી) ને પસંદ કરે છે.
તેમનો મંત્ર "સર્વજન હિતાય, સર્વજન સુખાય" હોય છે. જેમાં પ્રેમ, કરુણા અને આત્મસાક્ષાત્કાર જેવાં ઉચ્ચ મૂલ્યો પ્રગટ થાય છે.
મૂલ્ય વ્યક્તિલક્ષી છે (અનુભવવાદ/ઉપયોગિતાવાદ):
લો ના મતે "જે સુખદ અને સંતોષપ્રદ અનુભવ કરાવે તે મૂલ્ય."
વસ્તુનું પોતાની જાતમાં કોઈ મૂલ્ય નથી, પણ માનવીને તેમાંથી મળતા આંતરિક સંતોષ પર મૂલ્ય નિર્ભર છે (જેમ કે સાકરની મીઠાશનો અનુભવ). તેથી મૂલ્ય સ્વસંવેદ્ય અને વ્યક્તિલક્ષી છે.
મૂલ્ય વસ્તુલક્ષી પણ છે (વાસ્તવવાદ):
વાસ્તવવાદીઓના મતે મૂલ્ય વસ્તુમાં અંતર્નિહિત હોય છે.
વસ્તુની અંદર રહેલા સાર્વત્રિક ગુણો આપણને તેને સુંદર કે સારી કહેવા માટે ફરજ પાડે છે. સંતોષ એ માત્ર એક દર્શકચિહ્ન (Indicator) છે.
સમન્વયવાદી દૃષ્ટિકોણ:
બંને મતોમાં સત્યાંશ છે. આપણે મૂલ્યનું સર્જન નથી કરતા પણ ઉપાર્જન (કમાણી) કરીએ છીએ. પસંદગી અને આચરણ દ્વારા મૂલ્ય આત્મસાત્ થાય છે.
અંતર્ગત મૂલ્ય (Intrinsic Value):
જ્યારે માણસ કોઈ વસ્તુને અન્ય સાધન તરીકે નહીં પરંતુ સ્વયં પોતાના માટે જ પસંદ કરે છે, તેને અંતર્ગત મૂલ્ય કહેવાય. તે સ્વતઃસિદ્ધ છે.
ઉદાહરણ: ગુરુ હરિદાસ માટે સંગીત એ આરાધના હતી (સાધ્ય હતું). 'જ્ઞાનને ખાતર જ્ઞાન', 'કર્તવ્ય ખાતર કર્તવ્ય' એ અંતર્ગત મૂલ્યો છે.
બહિર્ગત મૂલ્ય (Extrinsic Value):
જ્યારે કોઈ વસ્તુની પસંદગી અન્ય ધ્યેયની પ્રાપ્તિ માટે સાધન તરીકે કરવામાં આવે છે, ત્યારે તેનું મૂલ્ય બહિર્ગત કે સાધનરૂપ ગણાય છે.
ઉદાહરણ: તાનસેન પૈસા અને પ્રતિષ્ઠા મેળવવા સંગીતનો ઉપયોગ કરતા હતા. પૈસો, મકાન, ગાડી કે શરીર (ધર્મની પ્રાપ્તિ માટે) બહિર્ગત મૂલ્ય ધરાવે છે.
ઉત્પાદક મૂલ્યો (Productive Values):
જે મૂલ્યો વપરાશ કે વહેંચણી કરવાથી ઘટે નહીં પરંતુ સતત વૃદ્ધિ પામે, તેને ઉત્પાદક મૂલ્યો કહેવાય. આ મૂલ્યો ચૈતસિક/અધ્યાત્મિક હોય છે.
ઉદાહરણ: વિદ્યા ("વ્યયે કૃતે વર્ધત એવ નિત્યમ્ વિદ્યાધનં સર્વધન પ્રધાનમ્"), જ્ઞાન, આનંદ, પ્રેમ અને કરુણા.
અનુત્પાદક મૂલ્યો (Non-productive Values):
જે વસ્તુઓનો વપરાશ કે વહેંચણી કરવાથી તે ઘટે છે કે ખૂટી જાય છે, તે અનુત્પાદક મૂલ્યો ધરાવે છે.
ઉદાહરણ: અનાજ, પાણી, જમીન, નાણાં અને ભૌતિક સુખસગવડનાં સાધનો.
ભૌતિક મૂલ્યો:
જે પાંચ જ્ઞાનેન્દ્રિયો (કાન, ત્વચા, આંખ, જીભ, નાક) દ્વારા મળતા વિષયસુખ કે શારીરિક સુખમાં મદદરૂપ થાય તે ભૌતિક મૂલ્યો છે.
ઉદાહરણ: સ્વાદિષ્ટ ભોજન, સુંદર દૃશ્યો, મધુર સંગીત, વાહન વગેરે.
અભૌતિક મૂલ્યો:
માણસ જે વસ્તુ ભૌતિક સુખ માટે નહીં પરંતુ પોતાની ચેતના/આત્માના સંતોષ માટે પસંદ કરે તે અભૌતિક મૂલ્ય છે.
ઉદાહરણ: પરોપકાર, પ્રાર્થના, યોગસાધના. (જેમ કે અબ્રાહમ લિંકને કાદવમાં ખૂંપેલા ભૂંડને બચાવ્યો, જે આત્મશાંતિ આપનારું અભૌતિક કાર્ય હતું).
વ્યાખ્યા: સત્ય એ કોઈપણ વસ્તુ કે વિષયના યથાર્થ (જેવું છે તેવા) સ્વરૂપના જ્ઞાનનો ગુણધર્મ છે. તે જ્ઞાનશક્તિનો આદર્શ છે.
મૂલ્ય પ્રસ્થાપન: માનવીની જ્ઞાનશક્તિ અને જિજ્ઞાસાવૃત્તિ જ્યારે સત્ય જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરે છે ત્યારે આત્મસંતોષ અનુભવાય છે, જેથી સત્ય એ મહત્વનું માનવીય મૂલ્ય બને છે.
વ્યવહાર્યતા: સત્યની પ્રાપ્તિ માટે ઇન્દ્રિય, મન અને બુદ્ધિ રાગ-દ્વેષ કે પક્ષપાતથી મુક્ત હોવા જોઈએ. મન, વચન અને કર્મની એકરૂપતા (જેવું વિચારવું તેવું બોલવું અને વર્તવું) એ તેની વ્યવહારિક સાધના છે.
વ્યાખ્યા: શિવ એટલે કલ્યાણકારી કે હિતકારી કર્તવ્યના આચરણ દ્વારા પ્રગટ થતો કર્મશક્તિનો ગુણ.
મૂલ્ય પ્રસ્થાપન: કર્તવ્યપાલન દ્વારા માણસ ઋણમુક્ત થાય છે અને કૃતકૃત્યતા (ધન્યતા) અનુભવે છે. ગાંધીજીના મતે "અધમણ તર્ક કરતાં અધોળ આચરણ શ્રેષ્ઠ છે."
વ્યવહાર્યતા: શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતાનો 'નિષ્કામ કર્મયોગ' અને કેન્ટનો 'કર્તવ્ય ખાતર કર્તવ્ય'નો સિદ્ધાંત શિવમૂલ્ય ચરિતાર્થ કરે છે. સેવા, દયા, દાન, પરોપકાર અને સમર્પણ દ્વારા શિવતત્ત્વનો સાક્ષાત્કાર થાય છે.
વ્યાખ્યા: ચિત્તને આનંદિત કરે અને લાગણીને રસભર બનાવે તે સુંદર. સૌન્દર્ય એ લાગણીસંલગ્ન ગુણ છે.
મૂલ્ય પ્રસ્થાપન: પ્રિય વસ્તુ કે કલા જોઈને માણસ જ્યારે 'સરસ' બોલી ઊઠે છે અને આત્મિક આનંદ મેળવે છે ત્યારે સૌન્દર્યમૂલ્ય સ્થાપિત થાય છે.
વ્યવહાર્યતા: કવિ કલાપીના મતે "સૌન્દર્ય પામતાં પહેલાં સુંદર બનવું પડે." કલા અને સાહિત્યના સર્જન તથા આસ્વાદન માટે વિશેષ સંવેદના, અભિરુચિ અને સંસ્કારિતા કેળવવી પડે છે.
વિવિધ વિચારકોનો દૃષ્ટિકોણ:
ગાંધીજી: સત્યને અગ્રસ્થાન આપે છે ("સત્યથી ભિન્ન સૌન્દર્ય છે જ નહીં, સત્યને પામવાથી શિવમ્ અને સુંદરમ્ આપોઆપ મળે છે").
કેન્ટ: શિવ (કર્તવ્ય/નીતિ) ને અગ્રસ્થાન આપે છે.
રવીન્દ્રનાથ ટાગોર: સુંદરમ્ (કલા/સૌન્દર્ય) ને અગ્રસ્થાન આપે છે.
પારસ્પરિક સંબંધ:
સૈદ્ધાંતિક રીતે વ્યક્તિના સ્વભાવ અને પસંદગી મુજબ અગ્રતાક્રમ બદલાઈ શકે છે, પરંતુ વ્યવહારમાં આ ત્રણેય મૂલ્યો એકબીજાના વિરોધી નથી પણ પૂરક છે.
સત્યમાં સૌન્દર્ય અને સૌન્દર્યમાં સત્ય દર્શાવવું એ જ સાચી કલા છે. ચૈતન્યની દૃષ્ટિએ આત્મસાક્ષાત્કાર થતાં 'સચ્ચિદાનંદ' સ્વરૂપે ત્રણેય એકરૂપ અનુભવાય છે.