ધોરણ 12 | విષય: Tatvgyan
વ્યુત્પત્તિ: ‘ધર્મ’ શબ્દ સંસ્કૃત ભાષાની ‘ધૃ’ (ધારયતિ) ધાતુ પરથી ઊતરી આવ્યો છે, જેનો અર્થ ‘ધારણ કરવું’ કે ‘ટકાવી રાખવું’ થાય છે. તે જીવ અને જગતને ધારણ કરનારું તત્ત્વ છે.
મહર્ષિ વેદવ્યાસના મતે: જે નિયમ કે સિદ્ધાંત સમાજને, વ્યક્તિને અને સમગ્ર સચરાચર જગતને ધારણ કરે છે, તેનું નિયમન અને રક્ષણ કરે છે તે ધર્મ છે.
અંગ્રેજી શબ્દાર્થ: Religion શબ્દ લેટિન ભાષાના 'Re' અને 'Legere' પરથી આવ્યો છે, જેનો અર્થ 'ફરી બાંધવું' થાય છે. ડૉ. રાધાકૃષ્ણનના મતે ધર્મ એ સમાજની એકતાને જાળવી રાખનારું પરિબળ છે.
સાર: ધર્મ માણસને સદાચારી બનાવે છે અને સમાજમાં શાંતિ, નીતિ અને સહઅસ્તિત્વ જાળવવામાં મદદ કરે છે.
કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર: ધર્મ એ ભૌતિક આંધળી દોટમાંથી મુક્ત થઈને અંતરમાં પ્રવેશી જીવનનો સાચો અર્થ પામવાની સાધના છે.
ડૉ. સર્વપલ્લી રાધાકૃષ્ણન્: "ધર્મ એ નિયમ કે વહેમ નથી, પરંતુ મનુષ્યોને સાચા માનવ તરીકે જીવન જીવવાની સૂઝ આપનાર આંતરદૃષ્ટિ છે."
આચાર્ય આનંદશંકર ધ્રુવ: "સમગ્ર જગતના સત્યસ્વરૂપને સમગ્ર આત્માથી અનુકૂળ થવું એનું નામ ધર્મ."
પંડિત સુખલાલજી: "ધર્મ એટલે સત્યની તાલાવેલી અને વિવેકી સમભાવ તેમજ એ બે તત્ત્વોની દોરવણી નીચે ઘડાતો જીવનવ્યવહાર."
એડવર્ડ: "પૂજા, પ્રાર્થના અને સેવાભાવના દ્વારા પરમતત્ત્વ સાથે લાગણીગત સંબંધ સ્થાપી જીવનમાં સંવાદિતા લાવવી એ ધર્મનું હાર્દ છે."
ધાર્મિક જીવન એ માત્ર ધાર્મિક સ્થળો પૂરતું મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે માનવના સમગ્ર વ્યક્તિત્વને આવરી લે છે. મનુષ્યના વ્યક્તિત્વના ત્રણ મુખ્ય પાસાંઓ અનુસાર પૂર્ણ ધાર્મિક જીવનમાં ચાર મહત્ત્વના અંગો રહેલાં છે: ૧. જ્ઞાનાત્મક પાસું (જ્ઞાન): બુદ્ધિ અને વિચારો સાથે સંકળાયેલું છે. જેમાં પરમાત્મા, જીવ અને જગત વિશે તાત્ત્વિક શ્રદ્ધા રહેલી છે.
૨. સંવેદનાત્મક પાસું (ભક્તિ): ભાવનાઓ સાથે સંબંધિત છે. ઈશ્વર પ્રત્યેનો સાચો સ્નેહ, શરણાગતિ, પ્રાર્થના અને ભક્તિ એ એનું લક્ષણ છે.
૩. નૈતિક પાસું (નીતિ/સદાચાર): કર્મ અને વર્તણૂક સાથે સંકળાયેલું છે. માનવતાવાદી સદાચાર એ ધર્મનું સામાજિક પાસું છે.
૪. વૈરાગ્ય: જ્ઞાન, ભક્તિ અને નીતિને સિદ્ધ કરવા માટે વિષયભોગ પ્રત્યેની અનાસક્તિ એટલે કે વૈરાગ્ય જરૂરી છે.
ધાર્મિક જીવનના પાયામાં જીવ, જગત અને ઈશ્વર (તત્ત્વત્રયી) વિશેનું તાત્ત્વિક જ્ઞાન રહેલું છે.
વેદ, ગીતા, કુરાન, બાઈબલ વગેરે ધર્મગ્રંથો જીવ-જગતના પરસ્પર સંબંધોનું જ્ઞાન આપે છે.
ધાર્મિક શ્રદ્ધા માત્ર અંધશ્રદ્ધા ના બની રહે તે માટે તેને બુદ્ધિની કસોટીએ ચકાસવી જરૂરી છે. મનુસ્મૃતિ અનુસાર જે ધર્મને તર્ક વડે સમજે છે તે જ સાચો ધર્મ સમજી શકે છે.
કથાશ્રવણ, સંતસમાગમ અને શાસ્ત્રાભ્યાસ દ્વારા ધાર્મિક જીવનનું જ્ઞાનાત્મક પાસું દૃઢ બને છે
પરમતત્ત્વને પામવા માટે તે તત્ત્વ પ્રત્યે ગાઢ સ્નેહ હોવો જરૂરી છે, આ સ્નેહનું બીજું નામ 'ભક્તિ' છે.
પૂજા, પ્રાર્થના, કીર્તન અને શરણાગતિ એ ભક્તિનાં મુખ્ય અંગો છે. ગાંધીજીના મતે પ્રાર્થના એ દરેક ધર્મનું અવિભાજ્ય અંગ છે.
ભક્તિ એ ધર્મની આગવી વિશેષતા છે. માણસ ધાર્મિક બન્યા વગર જ્ઞાની કે નીતિમાન હોઈ શકે, પણ ભક્ત બની શકતો નથી.
સાચી ભક્તિ હોય ત્યાં જ્ઞાન, નીતિ અને વૈરાગ્ય સ્વતઃ સમાઈ જાય છે.
સામાજિક દૃષ્ટિએ નીતિ કે સદાચાર એ ધર્મનું સૌથી મહત્ત્વનું અંગ છે.
ધાર્મિક માણસ માત્ર કથા કે પૂજા-પાઠ કરે તે પૂરતું નથી, પરંતુ તેનું આચરણ પરોપકારી અને નીતિમય હોવું જોઈએ.
ગાંધીજીના મતે "આધ્યાત્મિક એટલે નૈતિક અને આત્માની દૃષ્ટિએ પાળેલી નીતિ તે ધર્મ."
માણસની ધાર્મિકતાની પરીક્ષા તેની બૌદ્ધિક માન્યતાઓથી નહીં પણ તેના ચારિત્ર્ય અને વલણથી થાય છે.
વૈરાગ્ય એટલે ઇન્દ્રિયોના વિષયભોગમાં અનાસક્તિ.
શ્રીમદ્ ભગવદ્ગીતા અનુસાર મનોનિગ્રહ અને ઇન્દ્રિયનિગ્રહ વૈરાગ્ય વિના શક્ય નથી. કારણ કે "ત્યાગ ન ટકે વૈરાગ્ય વિના."
ધાર્મિક વૈરાગ્ય એ દુઃખોના કંટાળામાંથી જન્મેલો પલાયનવાદ નથી, પરંતુ જીવનના સાચા જ્ઞાનમાંથી જન્મેલી સ્થિરતા છે.
વિવેક, નમ્રતા, સાદાઈ અને તપ જેવા ગુણો વૈરાગ્યથી જ કેળવાય છે, તેથી વૈરાગ્ય ધાર્મિક જીવન માટે અતિ આવશ્યક છે.
ધર્મ સમાજની એકતા, સ્થિરતા અને અખંડિતતા જાળવવાનું કાર્ય કરે છે.
મહર્ષિ વેદવ્યાસના મતે ધર્મ એ પ્રજાજીવનનો આધારસ્તંભ છે.
ધર્મ મનુષ્યને સારો નાગરિક બનાવે છે અને તેનામાં ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ્’ તથા ‘સર્વોદય’ની ભાવના જગાડે છે.
સામાજિક વ્યવહારોને નીતિમય બનાવીને સમાજનો અભ્યુદય સાધવામાં ધર્મ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે.
સંસ્કૃત સુભાષિત મુજબ આહાર, નિદ્રા, ભય અને મૈથુન (આક્રમકતા) એ મનુષ્ય અને પશુ બંનેમાં સમાન છે.
મનુષ્યને પશુથી અલગ પાડતું મુખ્ય તત્ત્વ ‘ધર્મ’ (નીતિ, વિવેક અને સદાચાર) છે.
જો મનુષ્ય ધર્મ, સદાચાર અને નિર્ભયતા છોડીને કેવળ વાસનાઓ અને આક્રમકતામાં જ જીવે તો તે પશુ સમાન બની જાય છે.
ધર્મ મનુષ્યમાં કરુણા, પ્રેમ અને અહિંસા ખીલવીને તેને ‘સાચો માણસ’ બનાવે છે. તેથી ધર્મવિહોણો મનુષ્ય આંતરિક ગુણોની દૃષ્ટિએ પશુ સમાન ગણાય છે.
(i) પ્રાર્થનાનું મહત્ત્વ
પ્રાર્થના એ ધાર્મિક જીવનનો આત્મા છે. તે ભક્તિભાવનું સંવેદનાત્મક પાસું છે.
ગાંધીજીના મતે "પ્રાર્થના એ દરેક ધર્મનું અવિભાજ્ય અંગ છે."
બાઈબલમાં પણ "નિરંતર પ્રાર્થના કરતા રહો" એવો ઉપદેશ છે.
પ્રાર્થના દ્વારા મનુષ્ય પોતાના અહંકારનો ત્યાગ કરી પરમાત્મા સાથે જોડાય છે, જેનાથી તેને આંતરિક શાંતિ, બળ અને પવિત્રતા પ્રાપ્ત થાય છે.
(ii) વિજ્ઞાનયુગમાં ધર્મનું મહત્ત્વ
વર્તમાન વિજ્ઞાનયુગમાં માણસે સુખ-સગવડો મેળવી છે, પરંતુ આંતરિક શાંતિ ગુમાવી દીધી છે.
વિનોબા ભાવેના સમીકરણ અનુસાર: ‘વિજ્ઞાન + ધર્મ = સર્વોદય’ અને ‘વિજ્ઞાન – ધર્મ = સર્વનાશ’.
ધર્મ વિજ્ઞાનને માનવતાના કલ્યાણકારી માર્ગે ચાલવાની દોરવણી આપે છે.
ભૌતિક સમૃદ્ધિ વચ્ચે માણસ જે આંતરિક ખાલીપો અનુભવે છે તેને પૂરવાનું અને સાંત્વના આપવાનું કાર્ય ધર્મ કરે છે.
(i) પ્રાર્થનાનું મહત્ત્વ
પ્રાર્થના એ ધાર્મિક જીવનનો આત્મા છે. તે ભક્તિભાવનું સંવેદનાત્મક પાસું છે.
ગાંધીજીના મતે "પ્રાર્થના એ દરેક ધર્મનું અવિભાજ્ય અંગ છે."
બાઈબલમાં પણ "નિરંતર પ્રાર્થના કરતા રહો" એવો ઉપદેશ છે.
પ્રાર્થના દ્વારા મનુષ્ય પોતાના અહંકારનો ત્યાગ કરી પરમાત્મા સાથે જોડાય છે, જેનાથી તેને આંતરિક શાંતિ, બળ અને પવિત્રતા પ્રાપ્ત થાય છે.
(ii) વિજ્ઞાનયુગમાં ધર્મનું મહત્ત્વ
વર્તમાન વિજ્ઞાનયુગમાં માણસે સુખ-સગવડો મેળવી છે, પરંતુ આંતરિક શાંતિ ગુમાવી દીધી છે.
વિનોબા ભાવેના સમીકરણ અનુસાર: ‘વિજ્ઞાન + ધર્મ = સર્વોદય’ અને ‘વિજ્ઞાન – ધર્મ = સર્વનાશ’.
ધર્મ વિજ્ઞાનને માનવતાના કલ્યાણકારી માર્ગે ચાલવાની દોરવણી આપે છે.
ભૌતિક સમૃદ્ધિ વચ્ચે માણસ જે આંતરિક ખાલીપો અનુભવે છે તેને પૂરવાનું અને સાંત્વના આપવાનું કાર્ય ધર્મ કરે છે.
(i) પ્રાર્થનાનું મહત્ત્વ
પ્રાર્થના એ ધાર્મિક જીવનનો આત્મા છે. તે ભક્તિભાવનું સંવેદનાત્મક પાસું છે.
ગાંધીજીના મતે "પ્રાર્થના એ દરેક ધર્મનું અવિભાજ્ય અંગ છે."
બાઈબલમાં પણ "નિરંતર પ્રાર્થના કરતા રહો" એવો ઉપદેશ છે.
પ્રાર્થના દ્વારા મનુષ્ય પોતાના અહંકારનો ત્યાગ કરી પરમાત્મા સાથે જોડાય છે, જેનાથી તેને આંતરિક શાંતિ, બળ અને પવિત્રતા પ્રાપ્ત થાય છે.
(ii) વિજ્ઞાનયુગમાં ધર્મનું મહત્ત્વ
વર્તમાન વિજ્ઞાનયુગમાં માણસે સુખ-સગવડો મેળવી છે, પરંતુ આંતરિક શાંતિ ગુમાવી દીધી છે.
વિનોબા ભાવેના સમીકરણ અનુસાર: ‘વિજ્ઞાન + ધર્મ = સર્વોદય’ અને ‘વિજ્ઞાન – ધર્મ = સર્વનાશ’.
ધર્મ વિજ્ઞાનને માનવતાના કલ્યાણકારી માર્ગે ચાલવાની દોરવણી આપે છે.
ભૌતિક સમૃદ્ધિ વચ્ચે માણસ જે આંતરિક ખાલીપો અનુભવે છે તેને પૂરવાનું અને સાંત્વના આપવાનું કાર્ય ધર્મ કરે છે.