chapter 1

સંચાલનની ત્રણ સપાટીઓ (ઉચ્ચ સપાટી, મધ્ય સપાટી અને તળ સપાટી) વચ્ચેના પાંચ તફાવતના મુદ્દા નીચે મુજબ છે:

સંચાલનનો અર્થ: લિવિંગસ્ટનના જણાવ્યા મુજબ, “ઓછામાં ઓછા સમયે અને ખર્ચે, ઉપલબ્ધ સાધન-સગવડોનો શ્રેષ્ઠ ઉપયોગ કરીને એકમના નિર્ધારિત ધ્યેયને સિદ્ધ કરવાના કાર્યને સંચાલન કહે છે.” ડૉ. જ્યોર્જ ટેરીના મતે, “સંચાલન એ એક એવી પ્રવૃત્તિ છે જે માણસો, યંત્રો, સાધનો, પદ્ધતિઓ, નાણું અને બજારનું આયોજન કરી તેના ઉપર અંકુશ રાખવાનું કાર્ય કરે છે.”

સંચાલનની લાક્ષણિકતાઓ: ૧. સર્વવ્યાપી પ્રવૃત્તિ: સંચાલન માત્ર ઉદ્યોગોમાં જ નહીં પરંતુ સામાજિક, ધાર્મિક, શૈક્ષણિક, લશ્કરી અને ખેતી જેવા તમામ ક્ષેત્રોમાં જરૂરી છે. ૨. હેતુલક્ષી પ્રવૃત્તિ: દરેક એકમ ચોક્કસ હેતુઓ સિદ્ધ કરવા માટે સ્થપાય છે. આ હેતુઓ કરકસરપૂર્વક પાર પાડવા સંચાલન જરૂરી છે. ૩. જૂથ પ્રવૃત્તિ: સંચાલન એ બે કે તેથી વધુ વ્યક્તિઓના જૂથ દ્વારા અગાઉથી નક્કી કરેલા ધ્યેયને સિદ્ધ કરવાની પ્રવૃત્તિ છે. ૪. સતત ચાલતી પ્રવૃત્તિ: સંચાલન એ અટકી જતી પ્રક્રિયા નથી. તેમાં ધ્યેય નિર્ધારણ, ધ્યેયસિદ્ધિ અને પુનઃ ધ્યેય નિર્ધારણનું ચક્ર સતત ચાલ્યા કરે છે. ૫. માનવીય પ્રવૃત્તિ: સંચાલનમાં માનવતત્વ કેન્દ્રસ્થાને છે. તે માણસ માટે અને માણસ દ્વારા થતી પ્રવૃત્તિ છે. ૬. નિर्णय પ્રક્રિયા: સંચાલકે એકમનું કામકાજ ચલાવવા માટે સતત અનેક મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો લેવા પડે છે અને તેનો અમલ કરાવવો પડે છે. ૭. વિજ્ઞાન, કળા અને વ્યવસાય: સંચાલનમાં વિજ્ઞાનના નિયમો, કળા જેવી વ્યક્તિગત કુનેહ અને વ્યવસાય જેવા ગુણોનો સમન્વય જોવા મળે છે.

સંચાલનની વિવિધ સપાટીઓની આકૃતિ:

[ સંચાલક મંડળ, મૅનેજિંગ ડિરેક્ટર, જનરલ મૅનેજર, C.E.O. ]  --->  ઉચ્ચ સપાટી સંચાલન

                      ↓

[ ખાતાવાર / વિભાગીય અધિકારીઓ (ઉત્પાદન, વેચાણ, નાણાં વગેરે) ]  --->  મધ્ય સપાટી સંચાલન

                      ↓

[ નિરીક્ષકો, જૉબર અને ફોરમેન ]  --->  તળ સપાટી સંચાલન

તળ સપાટી સંચાલનનાં કાર્યો: ૧. કામદારોના કાર્યોનું પ્રત્યક્ષ નિરીક્ષણ કરવું. ૨. કામદારોમાં શિસ્ત અને ઉત્સાહ (જુસ્સો) વધે તેવા પ્રયત્નો કરવા. ૩. પોતાના વિભાગના રોજિંદા કાર્યોનું આયોજન કરવું. ૪. કર્મચારીઓની બદલી, બઢતી અને તાલીમ જેવાં કાર્યો કરવાં. ૫. વિભાગીય અધિકારીઓ પાસેથી સૂચનાઓ, હુકમો અને કાર્યક્રમો મેળવવા. ૬. યંત્રોની ગોઠવણી (વિન્યાસ), સમારકામ અને જાળવણીની વ્યવસ્થા કરવી. ૭. કામદારોને કાર્ય કરવા માટે જરૂરી કાચો માલ અને સાધનસામગ્રી પૂરી પાડવી. ૮. કર્મચારીઓના વાજબી પ્રશ્નો અને ફરિયાદોનો યોગ્ય ઉકેલ લાવવો. ૯. ઉચ્ચ સપાટીએ લીધેલા નિર્ણયો અને નીતિઓનો પ્રત્યક્ષ અમલ કરાવવો. ૧૦. કામદારોનાં સૂચનો અને પ્રવૃત્તિઓના અહેવાલો મધ્ય સપાટીએ મોકલી આપવા.

સંકલનનો અર્થ: ધંધાકીય એકમના જુદા જુદા વિભાગોમાં કર્મચારીઓ દ્વારા જુદાં જુદાં જે કાર્યો થાય છે, તેમની વચ્ચે પરસ્પર એકસૂત્રતા કે સુમેળ સાધવાના કાર્યને સંકલન કહે છે.

સંકલનની લાક્ષણિકતાઓ: ૧. દરેક તબક્કે જરૂરી: આયોજનથી માંડીને અંકુશ સુધીની સમગ્ર સંચાલન પ્રક્રિયામાં સંકલનની આવશ્યકતા રહે છે. ૨. સર્વવ્યાપી સપાટી: સંકલન એ સંચાલનની માત્ર એક નહીં પરંતુ ઉચ્ચ, મધ્ય અને તળ ત્રણેય સપાટીએ થતું કાર્ય છે. ૩. માહિતીસંચારની કાર્યક્ષમતા: સંકલનની સફળતાનો મોટો આધાર એકમની માહિતીસંચાર (Communication) વ્યવસ્થાની કાર્યક્ષમતા પર રહેલો છે. ૪. સહકારની અનિવાર્યતા: કર્મચારીઓના પરસ્પર સહકાર વગર સંકલન ક્યારેય શક્ય બનતું નથી. ૫. સાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ: સંકલન દ્વારા એકમના તમામ ભૌતિક અને માનવસાધનોનો ઇષ્ટતમ ઉપયોગ શક્ય બને છે. ૬. સંચાલનનો આત્મા: સંચાલનના દરેક કાર્યોમાં સંકલન વણાયેલું હોવાથી તેને સંચાલનનો 'આત્મા' કહેવામાં આવે છે.

માર્કેટિંગ સંચાલનનો અર્થ: માલ કે સેવાને ઉત્પાદક પાસેથી ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવાની પ્રક્રિયાને વિશાળ અર્થમાં માર્કેટિંગ (બજારીય) સંચાલન કહે છે. આ એવી પ્રક્રિયા છે જેના દ્વારા ગ્રાહકની જરૂરિયાત નક્કી કરવામાં આવે છે, તેને યોગ્ય માલ કે સેવામાં ફેરવવામાં આવે છે અને ગ્રાહકોની જરૂરિયાત સંતોષીને નફાકારકતા હાંસલ કરવા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.

માર્કેટિંગ સંચાલનનાં કાર્યો: ૧. પેદાશ અથવા પેદાશ મિશ્ર: નવી પેદાશના ઉત્પાદન કે ચાલુ પેદાશના વિકાસમાં પેદાશનું રૂપ, રંગ, કદ, આકાર, વજન, છાપ, પૅકિંગ અને વેચાણ પછીની સેવાઓ નક્કી કરવાનો સમાવેશ થાય છે. ૨. કિંમત: ગ્રાહકોને વાજબી કિંમતે ગુણવત્તાયુક્ત વસ્તુ મળી રહે તે માટે વેચાણ નીતિ, શાખ નીતિ, વટાવ અને મધ્યસ્થીઓનું કમિશન ધ્યાનમાં રાખી કિંમત નક્કી કરવામાં આવે છે. ૩. વિતરણ: માલ ગ્રાહકો સુધી પહોંચાડવા માટે પોતાની દુકાનો, જથ્થાબંધ વેપારીઓ, છૂટક વેપારીઓ કે એજન્ટો દ્વારા વિતરણ વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવે છે. ૪. અભિવૃદ્ધિ: વેચાણમાં નોંધપાત્ર વધારો કરવા માટે જાહેરાત કરવી, પ્રસિદ્ધિ કરવી, સેલ્સમેનો દ્વારા વ્યક્તિગત વેચાણ કરવું અને વેચાણવૃદ્ધિ માટે ગ્રાહકોને આકર્ષવા જેવા કાર્યો કરવામાં આવે છે.

માનવ સંસાધન સંચાલનનો અર્થ: ધંધાકીય એકમમાં કામ કરતા કર્મચારીઓનું કૌશલ્ય, જ્ઞાન, બુદ્ધિ, ગમો-અણગમો અને જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં લઈ, તેને કંપનીના ઉદ્દેશો સાથે સાંકળી ધંધાને સફળતા અને નફાકારકતાના માર્ગે લઈ જવાની સમગ્ર પ્રક્રિયા એટલે માનવ સંસાધન સંચાલન (HRM).

લાક્ષણિકતાઓ: ૧. તેમાં કર્મચારીઓની ભરતી, પસંદગી, તાલીમ, બઢતી અને દોરવણી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ૨. કર્મચારીઓના વ્યક્તિગત ધ્યેયોને કંપનીના મુખ્ય ધ્યેય સાથે સાંકળવામાં આવે છે. ૩. કર્મચારીઓને માત્ર શ્રમિક નહીં પરંતુ એક અમૂલ્ય 'સજીવ મિલકત' ગણીને તેનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. ૪. કર્મચારીઓને યોગ્ય તાલીમ આપીને તેમના વ્યક્તિગત વિકાસ માટે યોગ્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે. ૫. કર્મચારીઓની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરી તેમનું યોગ્ય સ્થાન નિશ્ચિત કરવામાં આવે છે. ૬. યોગ્ય સંચાલન દ્વારા કર્મચારીઓનો ફેરબદલી દર ઘટાડીને કુશળ કર્મચારીઓને કંપનીમાં ટકાવી રાખી શકાય છે. ૭. કર્મચારીઓને ઉત્તમ કાર્યવાતાવરણ પૂરું પાડી તેમના જુસ્સા અને કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરવામાં આવે છે.

માનવ સંસાધન સંચાલનનો અર્થ: ધંધાકીય એકમમાં કામ કરતા કર્મચારીઓનું કૌશલ્ય, જ્ઞાન, બુદ્ધિ, ગમો-અણગમો અને જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં લઈ, તેને કંપનીના ઉદ્દેશો સાથે સાંકળી ધંધાને સફળતા અને નફાકારકતાના માર્ગે લઈ જવાની સમગ્ર પ્રક્રિયા એટલે માનવ સંસાધન સંચાલન (HRM).

લાક્ષણિકતાઓ: ૧. તેમાં કર્મચારીઓની ભરતી, પસંદગી, તાલીમ, બઢતી અને દોરવણી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. ૨. કર્મચારીઓના વ્યક્તિગત ધ્યેયોને કંપનીના મુખ્ય ધ્યેય સાથે સાંકળવામાં આવે છે. ૩. કર્મચારીઓને માત્ર શ્રમિક નહીં પરંતુ એક અમૂલ્ય 'સજીવ મિલકત' ગણીને તેનું સંચાલન કરવામાં આવે છે. ૪. કર્મચારીઓને યોગ્ય તાલીમ આપીને તેમના વ્યક્તિગત વિકાસ માટે યોગ્ય કાર્યવાહી કરવામાં આવે છે. ૫. કર્મચારીઓની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરી તેમનું યોગ્ય સ્થાન નિશ્ચિત કરવામાં આવે છે. ૬. યોગ્ય સંચાલન દ્વારા કર્મચારીઓનો ફેરબદલી દર ઘટાડીને કુશળ કર્મચારીઓને કંપનીમાં ટકાવી રાખી શકાય છે. ૭. કર્મચારીઓને ઉત્તમ કાર્યવાતાવરણ પૂરું પાડી તેમના જુસ્સા અને કાર્યક્ષમતામાં વધારો કરવામાં આવે છે.

ઉત્પાદન સંચાલનનો અર્થ: કુદરતમાંથી પ્રાપ્ત થતા કાચા માલસામાન ઉપર માનવ પ્રયાસો દ્વારા વપરાશયોગ્ય વસ્તુઓ બનાવવાની પ્રક્રિયા એટલે ઉત્પાદન. ઉત્પાદન સંચાલન એ ઉત્પાદનનું આયોજન કરવાની, કાર્યક્રમ નક્કી કરવાની, સંકલન સાધવાની, દોરવણી આપવાની અને અંકુશ રાખવાની એક પ્રક્રિયા છે.

ઉત્પાદન સંચાલનનાં કાર્યો: ૧. ઉત્પાદન અંગેનું આયોજન કરવું. ૨. ઉત્પાદન સંશોધન કરવું. ૩. વસ્તુ વિકાસ તેમજ પેદાશ મિશ્રની યોગ્ય પસંદગી કરવી. ૪. યોગ્ય ટેકનોલૉજી તેમજ યંત્રોની પસંદગી કરવી. ૫. ધંધાના સ્થાનની યોગ્ય પસંદગી તેમજ યંત્ર વિન્યાસ (Layout) નો નિર્ણય કરવો. ૬. કાચા માલસામગ્રી તેમજ ઉત્પાદન માટેની અન્ય જરૂરિયાતોનો અંદાજ મેળવવો. ૭. ઉત્પાદન પ્રક્રિયા પર અસરકારક અંકુશ રાખવો. ૮. ઉત્પાદનની ગુણવત્તા અંકુશ (Quality control) જાળવવી. ૯. ખર્ચ કે પડતર પર અંકુશ રાખી ઉત્પાદકતાની જાળવણી અને વૃદ્ધિ કરવી. ૧૦. ઉત્પાદનમાં વૈવિધ્યકરણ (Diversification) અને સરલીકરણ દાખલ કરવું.