ધોરણ 12 | విષય: Vanijya
જ્યારે ઉત્પાદક અન્ય ઉત્પાદકોના માલથી પોતાના માલને અલગ પાડવા, તેની સરળ ઓળખ ઊભી કરવા અને નકલ અટકાવવા માટે જે નામ, સંજ્ઞા, ચિત્ર કે નંબર આપે છે તેને બ્રાન્ડિંગ કહે છે.
પ્રસિદ્ધિ એ એવો બિનવ્યક્તિગત માહિતીસંચાર છે, જેમાં ધંધાકીય એકમ કે તેની પેદાશ વિશે સમૂહ માધ્યમો દ્વારા કોઈપણ જાતનું નાણાકીય ચૂકવણું કર્યા વગર માહિતી પ્રસારિત કરવામાં આવે છે.
તે પેદાશને ઓળખવામાં અને તેની ગુણવત્તા તથા પ્રકાર વિશે પૂરી માહિતી આપવામાં મદદ કરે છે.
તે વપરાશકારને પેદાશનું વજન, માપ, કિંમત, ઉત્પાદનની તારીખ અને વપરાશની અંતિમ તારીખ વગેરેની જાણકારી આપે છે.
તે પેદાશ કેવી રીતે ઉપયોગમાં લેવી તેની રીત સમજાવે છે.
તે પેદાશ માટે આકર્ષણ ઊભું કરે છે અને કાયદાકીય તેમજ નીતિવિષયક જરૂરિયાતો સંતોષે છે.
ગ્રાહકની સતત જરૂરિયાત મુજબ પેદાશ બજારમાં ઉપલબ્ધ કરાવી શકાય તે માટે માલનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.
પેદાશની માંગ અને પુરવઠા વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માટે માલસંગ્રહ જરૂરી છે.
માલની હેરફેર સરળ બને છે અને બજારમાં માલની પ્રાપ્યતા કાયમ જળવાઈ રહે છે.
ઉત્પાદકો પોતાની પેદાશોને બજારમાં સફળતાપૂર્વક દાખલ કરવા અને બજારમાં ટકાવી રાખવા માટે જે વિવિધ નીતિઓનો સમૂહ અપનાવે છે તેને માર્કેટિંગ મિશ્ર કહે છે. તેમાં મુખ્યત્વે 4 P નો સમાવેશ થાય છે:
પેદાશ (Product)
કિંમત (Price)
વિતરણ (Place/Distribution)
અભિવૃદ્ધિ (Promotion)
આગવી ઓળખ: નિશાની કે બ્રાન્ડ એ પેદાશની મૌખિક અને દ્રશ્ય ઓળખ છે, જે હરીફોની પેદાશથી અલગ પાડે છે.
ગુણવત્તાનું સાતત્ય: બ્રાન્ડિંગ દ્વારા ગ્રાહકોને તે પેદાશમાં ગુણવત્તાના સાતત્યનો અનુભવ થાય છે અને ગ્રાહકોનો પેદાશ પર ભરોસો વધે છે.
અર્થ: ગ્રાહકની જરૂરિયાત જાણીને વસ્તુ કે સેવાનું સર્જન કરીને ગ્રાહક સંતોષ અને નફાનું સર્જન કરવાની પ્રક્રિયાને બજાર પ્રક્રિયા કહે છે; જ્યારે નાણાંના બદલામાં સેવા કે પેદાશનો વિનિમય એટલે વેચાણ.
કાર્યક્ષેત્ર: બજાર પ્રક્રિયાનું કાર્યક્ષેત્ર ખૂબ વ્યાપક છે (જેમાં જરૂરિયાત જાણવી, નવી પેદાશ વિકસાવવી, કિંમત નિર્ધારણ અને વેચાણ પછીની સેવાઓ આવે છે), જ્યારે વેચાણનું કાર્યક્ષેત્ર મર્યાદિત છે (જેમાં માલિકી વેચાણકર્તા પાસેથી ગ્રાહક પાસે સોંપવાની ક્રિયા આવે છે).
ઉદ્દેશ: બજાર પ્રક્રિયાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ગ્રાહકોને સંતોષ આપીને નફો મેળવવાનો છે, જ્યારે વેચાણનો ઉદ્દેશ માત્ર માલ કે સેવાના વેચાણ દ્વારા નફો મેળવવાનો છે.
પક્ષકારો: બજાર પ્રક્રિયામાં ઉત્પાદક, મધ્યસ્થીઓ અને ગ્રાહકો જેવા અનેક પક્ષકારો સામેલ હોય છે, જ્યારે વેચાણમાં ખરીદનાર અને વેચનાર એમ બે જ પક્ષકારો હોય છે.
શરૂઆત અને અંત: બજાર પ્રક્રિયા બજાર સંશોધનથી શરૂ થઈને વેચાણ પછીની સેવા સુધી ચાલે છે, જ્યારે વેચાણ ઉત્પાદનના કાર્ય પછી શરૂ થાય છે અને માલના વેચાણ સાથે જ પૂર્ણ થઈ જાય છે.
વર્તમાનપત્રો સાથે સારા સંબંધો: વર્તમાનપત્રો સાથે સારા સંબંધો રાખીને સંસ્થાકીય માહિતી અને પેદાશોની જાણકારી સમાજ સુધી પહોંચાડી શકાય છે.
જનજાગૃતિ અને નવી પેદાશની જાહેરાત: નવીન પેદાશ બજારમાં મૂકતી વખતે જનજાગૃતિના કાર્યક્રમો દ્વારા પેદાશની સત્તાવાર માહિતી બહાર પાડી શકાય છે.
સમાચાર પત્ર કે સામયિકો: કંપનીનું સમાચારપત્ર બહાર પાડીને કર્મચારીઓ અને સંસ્થાની સિદ્ધિઓ ઉજાગર કરી સારી છાપ ઊભી કરી શકાય છે.
સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક કાર્યોમાં સહભાગિતા: સામાજિક કાર્યોમાં ભાગ લઈને ધંધાકીય એકમની સમાજ પ્રત્યેની જવાબદારી અદા કરી શકાય છે.
જાહેર હિતનાં કાર્યો: બગીચાની જાળવણી, વૃક્ષારોપણ, રોગ નિદાન કેમ્પ જેવા કાર્યો દ્વારા સમાજમાં વિશિષ્ટ છાપ ઊભી કરી શકાય છે.
આ વિભાવનાને વેચાણલક્ષી ખ્યાલ તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે.
આ ખ્યાલમાં વેચાણની પ્રક્રિયા અને માલને રોકડમાં રૂપાંતરિત કરવા પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવે છે.
ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે આક્રમક વેચાણ પદ્ધતિઓ, અસરકારક જાહેરાત ઝુંબેશ, વ્યક્તિગત વેચાણ અને વેચાણવૃદ્ધિનાં સાધનોનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.
આ વિભાવનામાં ગ્રાહકોની સાચી જરૂરિયાતો અને તેમના અસંતોષ ઉપર પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવતું નથી, પરંતુ કોઈપણ ભોગે માલનું વેચાણ વધારવા પર કેન્દ્રિત હોય છે.
શારીરિક અને વ્યક્તિત્વ: વેચાણકર્તા દેખાવે સ્માર્ટ, વાચાળ અને તંદુરસ્ત હોવો જોઈએ.
ચતુરાઈ અને કુશળતા: વાતચીતમાં કુશળ, બુદ્ધિ-ચાતુર્યથી ભરપૂર અને ગ્રાહકને સમજાવવાની ઉત્તમ આવડત ધરાવતો હોવો જોઈએ.
ટેકનિકલ જ્ઞાન: જે પેદાશની રજૂઆત કરે છે તે પેદાશ અંગેની તમામ ટેકનિકલ માહિતી તેની પાસે હોવી જોઈએ.
પ્રામાણિકતા અને ચારિત્ર્ય: વેચાણકર્તા પ્રામાણિક, સદ્દગુણી, ગંભીર અને પોતાના કામ પ્રત્યે નિયમિત હોવો જોઈએ.
વિનમ્રતા અને ઉત્સાહ: તે એકમના પ્રતિનિધિ હોવાથી વિનમ્ર, સતત ઉત્સાહી, શિસ્તબદ્ધ અને મહત્ત્વાકાંક્ષી હોવો જોઈએ.
બજારીય પ્રક્રિયાનાં મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
બજારીય સંશોધન: ગ્રાહકોની પસંદગી, અભિરુચિ અને ભવિષ્યની માંગ વિશે માહિતી મેળવવાનું પ્રથમ કાર્ય છે.
માલનું એકત્રીકરણ: જુદી જુદી જગ્યાએ ઉત્પાદિત થતા માલને મધ્યસ્થ સ્થળે એકઠો કરવામાં આવે છે.
માલને વપરાશ લાયક બનાવવો: કાચા માલના સંગ્રહ સ્થાને માલ પર પ્રક્રિયા કરી તેને વપરાશ યોગ્ય બનાવવામાં આવે છે (દા.ત., અનાજ સાફ કરવું).
માલનું પ્રમાણીકરણ અને વર્ગીકરણ: માલના ધોરણો (કદ, રંગ, ગુણવત્તા) નક્કી કરવા અને ગુણવત્તા મુજબ માલને અલગ તારવવો (BIS દ્વારા ઔદ્યોગિક પ્રમાણીકરણ).
માલ પર નિશાની કરવી (બ્રાન્ડિંગ): ઉત્પાદકના માલને હરીફોના માલથી અલગ પાડવા માટે વિશિષ્ટ છાપ કે નામ આપવામાં આવે છે.
કિંમત નિર્ધારણ: ઉત્પાદન ખર્ચમાં જરૂરી નફો ઉમેરી અને બજારની માંગને ધ્યાનમાં રાખીને વેચાણ કિંમત નક્કી કરવી.
માલનું પેકિંગ કરવું: તૈયાર માલને રક્ષણ આપવા, આકર્ષણ ઊભું કરવા અને હેરફેર સરળ બનાવવા પેકિંગ કરવામાં આવે છે.
માલનો સંગ્રહ કરવો: માંગ અને પુરવઠા વચ્ચે સંતુલન જાળવવા માલનો સંગ્રહ કરવામાં આવે છે.
વાહનવ્યવહાર: કાચો માલ મેળવવા અને તૈયાર માલ ગ્રાહક સુધી પહોંચાડવા વાહનવ્યવહારના સાધનો વપરાય છે.
માલનો વીમો લેવો: હેરફેર અને સંગ્રહ દરમિયાન થતા જોખમો (ચોરી, આગ, અકસ્માત) સામે રક્ષણ મેળવવા વીમો લેવાય છે.
નાણાકીય વ્યવસ્થા: બજારીય કાર્યો માટે જરૂરી કાર્યશીલ મૂડી અને નાણાંની સમયસર વ્યવસ્થા કરવી.
જાહેરાત: ગ્રાહકોમાં પેદાશની માંગ ઊભી કરવા માટે જાહેરાતની વ્યૂહરચના કરાય છે.
વેચાણ વિતરણની વ્યવસ્થા: જથ્થાબંધ અને છૂટક વેપારીઓ જેવા મધ્યસ્થીઓની નિમણૂંક કરી માલ ગ્રાહક સુધી પહોંચાડવો.
વેચાણ: ગ્રાહકને માલ સોંપીને વિનિમય દ્વારા નાણાં મેળવવાની પ્રક્રિયા.
વેચાણ પછીની સેવાઓ: ગ્રાહકોની ફરિયાદો સાંભળવી, ખામીયુક્ત માલ બદલવો અને સમારકામની સેવાઓ પૂરી પાડવી.
પેદાશની પડતર: પેદાશની કુલ પડતર (કાચા માલનો ખર્ચ, ઉત્પાદન ખર્ચ, વહીવટી અને વિતરણ ખર્ચ) કિંમત નક્કી કરવામાં સૌથી પાયાની બાબત છે. પડતર કરતાં ઓછી કિંમત રાખી શકાય નહીં.
પેદાશની માંગ: માંગ અને કિંમત વચ્ચે સીધો સંબંધ છે. માંગ વધુ હોય ત્યારે ઊંચી કિંમત રાખી શકાય અને માંગ ઓછી હોય તો નીચી કિંમત રાખવી પડે છે.
બજારમાં હરીફાઈ: બજારમાં હરીફાઈનું પ્રમાણ અને હરીફોની સંખ્યા કિંમત પર સીધી અસર કરે છે. તીવ્ર હરીફાઈમાં હરીફો જેટલી જ કે ઓછી કિંમત રાખવી પડે છે.
સરકારી અને કાયદાકીય અંકુશો: ઇજારાશાહી પર કાબૂ મેળવવા કે આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ (દવાઓ, પેટ્રોલ વગેરે)ના ભાવ નિયંત્રણમાં રાખવા સરકારી કાયદાકીય અંકુશો ધ્યાનમાં રાખવા પડે છે.
ઉદ્દેશ આધારિત કિંમત: એકમના હેતુઓ જેવા કે મહત્તમ નફો મેળવવો, બજારમાં મોખરાનું સ્થાન મેળવવું કે હરીફાઈમાં ટકી રહેવું તેને આધારે કિંમત નક્કી થાય છે.
આર્થિક સ્થિતિ: દેશની પ્રવર્તમાન આર્થિક સ્થિતિ (તેજી કે મંદી) પણ કિંમત નિર્ધારણને અસર કરે છે. મંદીમાં કિંમત ઘટાડવી પડે છે.
ગ્રાહકની ખરીદ વર્તણૂક: ગ્રાહકોની ટેવો, સંસ્કૃતિ, ખરીદશક્તિ અને આર્થિક પરિબળો પણ કિંમત નક્કી કરતી વખતે ધ્યાનમાં લેવા પડે છે.
ગ્રાહકોને તાત્કાલિક ખરીદી કરવા પ્રોત્સાહિત કરતી વેચાણ વૃદ્ધિની મુખ્ય પ્રયુક્તિઓ નીચે મુજબ છે:
વળતર (Discount/Sale): મર્યાદિત સમય માટે મૂળ કિંમત કરતાં ઓછી કિંમતે માલ વેચવો (દા.ત., સેલ).
વટાવ: ભાવપત્રકની કિંમતના અમુક ટકા રકમ ઓછી લેવી.
જાહેરાતની કુપન: જાહેરાતનું કટિંગ અથવા કુપન વિતરકને આપવા પર અમુક રકમ બાદ આપવામાં આવે છે.
ભેટ: મુખ્ય પેદાશની સાથે તે જ પેદાશનો નાનો જથ્થો મફત આપવો અથવા જથ્થામાં વધારો કરવો (દા.ત., 20% વધુ જથ્થો).
અન્ય પેદાશની ભેટ: મુખ્ય પેદાશની સાથે સંબંધિત કે અસંબંધિત ગૌણ પેદાશ મફત આપવી (દા.ત., ટૂથપેસ્ટ સાથે બ્રશ).
ઇનામી ડ્રો: ખરીદી કરનાર ગ્રાહકને કુપન આપવી અને ડ્રો દ્વારા ઇનામો આપવા.
વગર વ્યાજે લોનની સુવિધા: મોંઘી વસ્તુઓ માટે હપ્તા પદ્ધતિ કે વગર વ્યાજની લોનની સવલત આપવી.
નમૂનાનું વિતરણ (Free Samples): ગ્રાહકોને અનુભવ કરાવવા માટે શેમ્પુ કે સાબુ જેવા નાના પેકિંગ મફત આપવા.
સ્પર્ધાઓનું આયોજન: ગ્રાહકોને આકર્ષવા માટે વિવિધ સ્પર્ધાઓ (દા.ત., રંગપૂર્તિ સ્પર્ધા) યોજી વિજેતાઓને ભેટ આપવી.
ધંધાકીય જગતમાં જાહેરાતની ભૂમિકા અને તેના કાર્યો નીચે મુજબ છે:
માંગ ઊભી કરે છે: જાહેરાત દ્વારા ગ્રાહકોને પેદાશની પ્રાપ્યતા અને તેના ઉપયોગોની જાણકારી મળે છે, જેથી નવી પેદાશની માંગ ઝડપથી ઊભી થાય છે.
મોટા પાયા પર ઉત્પાદનના લાભ: જાહેરાતથી વિશાળ ગ્રાહક વર્ગ સુધી પહોંચી શકાતું હોવાથી વેચાણ વધે છે, જેનાથી મોટા પાયા પર ઉત્પાદન થઈ પડતર ઘટે છે અને નફો વધે છે.
પેદાશની જાણકારી: સંભવિત ગ્રાહકોને પેદાશના લાભો, ગુણવત્તા અને ઉપયોગ કરવાની રીત વિશે વિગતવાર માર્ગદર્શન મળે છે.
રોજગારી ઊભી કરવામાં મદદરૂપ: ઉત્પાદન વધવાથી રોજગારીની તકો વધે છે અને સાથે સાથે જાહેરાત ઉદ્યોગ (કોપીરાઈટર્સ, કલાકારો વગેરે) સાથે સંકળાયેલા લોકોને રોજગારી મળે છે.
જીવન-ધોરણમાં સુધારો: ગ્રાહકોને આધુનિક અને સારી ગુણવત્તાવાળી પેદાશોની માહિતી મળતાં તેઓ તેનો ઉપયોગ કરી પોતાનું જીવન-ધોરણ ઉંચું લઈ જાય છે.
વેચાણ જથ્થામાં જાળવણી: સતત જાહેરાત કરવાથી ગ્રાહકોના માનસપટ પર પેદાશ છવાયેલી રહે છે, જેનાથી હરીફો સામે ટકી શકાઈને વેચાણ હિસ્સો જળવાઈ રહે છે.