ધોરણ 12 | విષય: Vanijya
અર્થ: ધંધાકીય પર્યાવરણ એટલે એવાં પરિબળો અને અંકુશોનો સમૂહ કે જે ધંધામાં નવી તકો અને નવા પડકારોનું સર્જન કરે છે અને જેના પર સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં કોઈ વ્યક્તિ કે સંચાલકનું નિયંત્રણ હોતું નથી.
અસરકર્તા પરિબળોની યાદી: આંતરિક પરિબળો (ધંધાના હેતુઓ, કર્મચારીઓ, સંચાલકીય માળખું) અને બાહ્ય પરિબળો (આર્થિક, સામાજિક, સાંસ્કૃતિક, ટેક્નોલોજિકલ, રાજકીય અને ધારાકીય પરિબળો).
અર્થ: કોઈપણ સમાજ કે દેશમાં ધંધાકીય નિર્ણયો પર જે તે સમાજની કે દેશની આર્થિક ખાસિયતો અને મર્યાદાઓ જે સીધી અસર કરે છે તેને આર્થિક પરિબળો કહે છે.
સમાવિષ્ટ બાબતોની યાદી: (a) આર્થિક પદ્ધતિ, (b) આર્થિક વિકાસની માત્રા, (c) ક્ષેત્રિય વિકાસ અને આંતરક્ષેત્રિય જોડાણો, (d) રાષ્ટ્રીય અને માથાદીઠ આવક, (e) રાષ્ટ્રીય આવકની વહેંચણી, (f) નાણાકીય નીતિ, (g) રાજકોષીય નીતિ, અને (h) અન્ય પરિબળો.
અર્થ: ધંધાકીય પર્યાવરણ એટલે એવાં પરિબળો અને અંકુશોનો સમૂહ કે જેના પર સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં કોઈ પેઢી કે સંચાલકનું નિયંત્રણ હોતું નથી, પરંતુ તેની પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ અસર ધંધા પર સતત રહે છે.
મહત્ત્વ:
પ્રથમ પ્રવેશનો લાભ: ધંધાકીય તકો અગાઉથી ઓળખીને હરીફો કરતા પહેલા બજારમાં પેદાશ મૂકવાનો લાભ મળે છે.
સંચાલકોની સંવેદનશીલતા: સંચાલકો પર્યાવરણના ફેરફારો પ્રત્યે વધુ સંવેદનશીલ બની નફાકારકતા વધારવા પ્રયત્નશીલ બને છે.
તક ઝડપવી: પર્યાવરણ દ્વારા મળતી તકોનો યોગ્ય સમયે લાભ લઈ શકાય છે.
ભયસ્થાનોની ઓળખ: બદલાતા પર્યાવરણમાં આવતા ભયસ્થાનો ઓળખીને ધંધામાં સમયસર જરૂરી ફેરફાર કરી શકાય છે.
નીતિવિષયક નિર્ણયોમાં ઉપયોગી: યોગ્ય વિશ્લેષણ ધંધાર્થીઓને અન્ય કરતા આગળ રાખે છે.
સતત અભ્યાસ: સંચાલકોને નવું શીખવા અને ભાવી માંગ જાણી આયોજન કરવાનો આધાર પૂરો પાડે છે.
આર્થિક પરિબળો એટલે સમાજ કે દેશની આર્થિક ખાસિયતો અને મર્યાદાઓ જે ધંધાકીય નિર્ણયો પર સીધી અસર કરે છે. તેના મુખ્ય મુદ્દાઓ નીચે મુજબ છે:
આર્થિક પદ્ધતિ: મૂડીવાદી (મુક્ત વેપાર), સમાજવાદી (સરકારી નિયંત્રણ) કે મિશ્ર અર્થતંત્ર (ભારતની જેમ) ધંધાકીય માળખું નક્કી કરે છે.
આર્થિક વિકાસની માત્રા: દેશ વિકસિત, વિકાસશીલ કે અલ્પવિકસિત હોવા પરથી ધંધાકીય તકો નક્કી થાય છે.
ક્ષેત્રિય વિકાસ અને આંતરક્ષેત્રિય જોડાણો: કૃષિ, ઔદ્યોગિક અને સેવા ક્ષેત્ર એકબીજા પર આધારિત રહીને વિકાસનો દર વધારે છે.
રાષ્ટ્રીય અને માથાદીઠ આવક: આવક વધતા ચીજવસ્તુઓ અને સેવાઓની માગમાં વધારો થાય છે.
રાષ્ટ્રીય આવકની વહેંચણી: આવકની અસમાનતા પ્રતિષ્ઠામૂલ્ય ધરાવતી વસ્તુઓની માંગને અસર કરે છે.
નાણાકીય નીતિ: વ્યાજના દર, ફુગાવાનો દર અને શાખ પ્રાપ્યતા ધંધાને સીધી અસર કરે છે.
રાજકોષીય નીતિ: કરવેરાનું માળખું અને સરકારી ખર્ચ સાધન-સંપત્તિની શ્રેષ્ઠ ફાળવણી કરે છે.
સામાજિક પરિબળો: ધંધાનું સર્જન અને અંત સમાજમાં જ થાય છે. લોકોની જીવનશૈલી, માન્યતાઓ, ધર્મ, જ્ઞાતિ અને સામાજિક સંસ્થાઓ ધંધાકીય પ્રવૃત્તિઓને પ્રભાવિત કરે છે. જે વર્ગ સામાજિક બંધનોથી મુક્ત હોય છે ત્યાં વિકાસની માત્રા વધુ હોય છે.
સાંસ્કૃતિક પરિબળો: પરંપરાઓ, રીતરિવાજો, રહેણી-કરણીની માન્યતાઓ અને ટેવોનો સાંસ્કૃતિક પરિબળોમાં સમાવેશ થાય છે. સંચાલકોએ આ પરિબળોને ધ્યાનમાં રાખવા પડે છે કારણ કે સાંસ્કૃતિક પરિબળોની ઉપેક્ષા કરવાથી સારી પેદાશો પણ બજારમાં નિષ્ફળ જઈ શકે છે.
અર્થ: વ્યાપાર ધંધા માટે અંકુશીત અર્થકારણનો માર્ગ છોડી તેને મુક્તિના માર્ગ પર પ્રગતિ કરવાનો પ્રયત્ન એટલે ઉદારીકરણ.
ભરવામાં આવેલાં પગલાં:
પરદેશી મૂડીરોકાણ પરના પ્રતિબંધો હટાવી મર્યાદા વધારવામાં આવી.
શેરબજારની પ્રક્રિયા પારદર્શક બનાવી ડીમેટ (DEMAT) સ્વરૂપ લાવવામાં આવ્યું.
કરમાળખું સરળ બનાવવા 1 જુલાઈ 2017થી જી.એસ.ટી. (GST) લાગુ કરવામાં આવ્યો.
ભારતીય ચલણ રૂપિયાને નવી સંજ્ઞા (₹) આપવામાં આવી.
પરવાનારાજની લગભગ નાબૂદી કરવામાં આવી.
વિદેશી હૂંડિયામણ માટે FERA ને બદલે FEMA કાયદો અસ્તિત્વમાં લાવવામાં આવ્યો.
અર્થ: જાહેરસાહસોની માલિકી અને સંચાલન ઉપરનો અંકુશ ખાનગી ક્ષેત્રનાં એકમો અથવા કંપનીઓને સોંપવાની પ્રક્રિયા એટલે ખાનગીકરણ.
હકારાત્મક અસરો: કાર્યક્ષમતામાં વધારો, રાજકીય દખલગીરીનો અભાવ, ગુણવત્તાયુક્ત વસ્તુ કે સેવા, અત્યાધુનિક ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ, હરીફાઈના વાતાવરણનું સર્જન અને ઉત્પાદન સાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ.
નકારાત્મક અસરો: કર્મચારીઓનું શોષણ, ઉચ્ચ સંચાલકો દ્વારા સત્તાનો દુરુપયોગ, આવક અને સંપત્તિની અસમાન વહેંચણી, નોકરીની સલામતીનો અભાવ અને નફાને વધુ પ્રાથમિકતા.
ધંધાકીય પર્યાવરણનો અર્થ: ધંધાકીય પર્યાવરણ એટલે એવાં પરિબળો અને અંકુશોનો સમૂહ કે જેના પર સામાન્ય પરિસ્થિતિમાં કોઈ વ્યક્તિ, પેઢી કે સંચાલકનું નિયંત્રણ હોતું નથી, પરંતુ તેની પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ અસર ધંધા પર કાયમ રહે છે.
અભ્યાસની જરૂરિયાત/મહત્ત્વ:
પ્રથમ પ્રવેશનો લાભ: પર્યાવરણના અભ્યાસ દ્વારા નવી તકો અગાઉથી ઓળખીને હરીફો પહેલાં બજારમાં પેદાશ મૂકી શકાય છે.
સંચાલકોની સંવેદનશીલતા: પર્યાવરણીય પરિબળો સંચાલકોને વધુ સચેત અને નફાકારકતા વધારવા માટે પ્રેરિત કરે છે.
તક ઝડપવી: પર્યાવરણ દ્વારા મળતી તકો (જેમ કે ઇંધણ કાર્યક્ષમ વાહનોની માંગ) નો સમયસર લાભ લઈ શકાય છે.
ભયસ્થાનોની ઓળખ: બદલાતા પર્યાવરણના ભયસ્થાનો (જેમ કે રેડિયોનું સ્થાન એફ.એમ. દ્વારા લેવાવું) ઓળખીને ધંધામાં સમયસર પરિવર્તન કરી શકાય છે.
નીતિવિષયક નિર્ણયોમાં ઉપયોગી: વીમા ઉદ્યોગ અને અન્ય ક્ષેત્રોની જેમ યોગ્ય નીતિગત નિર્ણયો લેવામાં મદદરૂપ બને છે.
સતત અભ્યાસ અને આયોજન: નવું શીખવા માટે આધાર પૂરો પાડે છે જેનાથી ધંધાનું કદ, નફો અને ભાવી માંગ જાણી આયોજન થઈ શકે છે.
ધંધાકીય પર્યાવરણ અનિશ્ચિત હોય છે અને તેમાં સતત ફેરફારો થતા રહે છે. આ પર્યાવરણ ધંધા માટે તકો અને અવરોધો બંનેનું સર્જન કરે છે:
અવરોધોનું સર્જન: આર્થિક પરિસ્થિતિ, રીતિ-રિવાજો, સરકારી અંકુશો, કાચા માલની અપ્રાપ્યતા વગેરે ધંધામાં અવરોધ સર્જે છે. ઉદાહરણ તરીકે, રાજકીય અને અમલદારશાહીના કારણે ભારતમાં ચીન કરતાં ઓછું સીધું વિદેશી રોકાણ આવ્યું છે.
તકોનું સર્જન: ગ્રાહકોની આર્થિક સ્થિતિ અને પસંદગીના કારણે એરકન્ડીશનર્સની માંગ વધતા ઘણી કંપનીઓએ ભારતીય બજાર સર કર્યું છે. સારી ટેક્નોલોજી, સંશોધનો અને જીવનધોરણમાં સુધારાને કારણે પેદાશો અને સેવાઓનું વિસ્તરણ થતાં નવી ધંધાકીય તકોનું સર્જન થાય છે. આમ, પર્યાવરણ બંને પાસાં પૂરાં પાડે છે.
ટેક્નોલોજિકલ પરિબળો: કયા પ્રકારની ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ કરી વસ્તુ કે સેવાનું ઉત્પાદન કરવું જેથી ગ્રાહકો તેનો સરળતાથી ઉપયોગ કરી શકે તેનો સમાવેશ તેમાં થાય છે. આજના સમયમાં ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન માટે યંત્રમાનવ (Robot) અને બેન્કિંગ ક્ષેત્રે ઈ-બેન્કીંગ (E-Banking) તથા એમ-બેન્કીંગ (M-Banking) નો વ્યાપ વધ્યો છે.
રાજકીય પરિબળો: સરકાર સાથે સંકળાયેલાં પરિબળો અને પક્ષની આર્થિક વિચારધારાને રાજકીય પરિબળો કહે છે. સરકારનું ઉદ્યોગો પ્રત્યેનું વલણ અને કાયદા અમલીકરણની સક્રિયતા અસર કરે છે. (દા.ત., ટાટા નેનો પ્રોજેક્ટ માટે ગુજરાત સરકાર દ્વારા સાણંદમાં અપાયેલા પ્રોત્સાહનો).
ધારાકીય પરિબળો: સંસદ કે વિધાનસભા દ્વારા પસાર કરાયેલા કાયદાઓનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે. સમાજ કલ્યાણ અને ધંધાકીય નિયમન માટે ઔદ્યોગિક વિકાસ અને નિયમન ધારો-1951, ગ્રાહક સુરક્ષા ધારો-1986, ટ્રેડ માર્ક ધારો-1999 વગેરે કાયદાઓ અસ્તિત્વમાં છે.
અર્થ: જાહેરસાહસોની માલિકી અને સંચાલન ઉપરનો અંકુશ ખાનગી ક્ષેત્રનાં એકમો અથવા કંપનીઓને સોંપવાની પ્રક્રિયા એટલે ખાનગીકરણ.
ઉદ્ભવ: આઝાદી પછી અર્થતંત્રના વિકાસ માટે જાહેર ક્ષેત્રને મહત્વ અપાયું હતું, પરંતુ 1991 પછી જાહેર ક્ષેત્રોમાં વધતી બિનકાર્યક્ષમતા (અમલદારશાહી, જૂની ટેક્નોલોજી, રાજકીય દખલગીરી) અને અંદાજિત લક્ષ્યો પૂરા ન થવાના કારણે આર્થિક નીતિના ભાગરૂપે ખાનગીકરણ સ્વીકારવામાં આવ્યું.
મળેલા લાભો:
ધંધાકીય એકમોની કાર્યક્ષમતામાં મોટો વધારો થયો.
રાજકીય દખલગીરીનો અભાવ જોવા મળ્યો.
ગ્રાહકોને ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી વસ્તુઓ અને સેવાઓ મળતી થઈ.
અત્યાધુનિક ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ વધ્યો.
વ્યવસ્થિત માર્કેટિંગ અને ઉત્પાદન સાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ શક્ય બન્યો.
અર્થ: જ્યારે કોઈ દેશ વિદેશી કંપનીઓને પોતાના દેશમાં ધંધો કરવાની મંજૂરી આપે અને પોતાના દેશની કંપનીઓને વિદેશોમાં ધંધો કરવાની મંજૂરી આપે ત્યારે તેને વૈશ્વિકીકરણ કહેવાય છે.
વિસ્તૃત માહિતી: વૈશ્વિકીકરણ એ દ્વિમાર્ગીય પ્રક્રિયા છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ધંધાઉદ્યોગોના વિકાસ માટે વિશ્વ વ્યાપાર સંગઠન (WTO) ની રચના થઈ છે. ભારતે GATT (વેપાર અને ટેરીફ અંગેનો સામાન્ય કરાર) સ્વીકારીને આયાત-નિકાસને સરળ બનાવી છે. બેન્કિંગ, વીમો, પરિવહન અને સંદેશાવ્યવહાર ક્ષેત્રે સરહદોની મર્યાદાઓ દૂર થવાથી સમગ્ર વિશ્વ એક 'ગ્લોબલ વિલેજ' (Global Village) બન્યું છે. વૈશ્વિકીકરણથી મોટા પાયા પર ઉત્પાદન, ગ્રાહકોના હક્કોનું રક્ષણ અને પરવડે તેવી ટેક્નોલોજીનો લાભ મળે છે, જોકે સામે પક્ષે નાના એકમો માટે સંઘર્ષ અને અસમાનતા જેવા પ્રશ્નો પણ સર્જાયા છે.
હકારાત્મક અસરો:
મોટા પાયા પર ઉત્પાદન શક્ય બનવાથી ચીજવસ્તુઓના ખર્ચમાં ઘટાડો થાય છે.
તીવ્ર હરીફાઈના કારણે ગ્રાહકોને ઉત્તમ ગુણવત્તાવાળી વસ્તુઓ અને આધુનિક ટેક્નોલોજી યોગ્ય ભાવે મળે છે.
દેશમાં નવી રોજગારીની તકોનું સર્જન થાય છે અને માળખાગત સુવિધાઓ ઝડપથી વિકસે છે.
સરકારી અમલદારશાહી અને તુમારશાહીમાંથી મુક્તિ મળે છે.
નકારાત્મક અસરો:
સતત હરીફાઈના કારણે નાના કદનાં એકમો અસ્તિત્વ માટે મોટો સંઘર્ષ અનુભવે છે.
સમાજમાં આવક અને સંપત્તિની અસમાનતામાં વધારો થાય છે.
વૈશ્વિક બજારના ફેરફારોની સીધી અને ઝડપી અસર ભારતીય અર્થતંત્ર પર પડે છે.
ઘણીવાર નફાને વધુ પ્રાથમિકતા અપાતા નીતિમત્તાનો ભોગ લેવાય છે.
પ્રતિભાવ: વૈશ્વિકીકરણ એ આજના આધુનિક યુગમાં અપરિહાર્ય છે. તેનાથી ભારતીય અર્થતંત્ર વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મક બન્યું છે અને ગ્રાહકોને વૈશ્વિક સ્તરની સુવિધાઓ મળી છે. જો કે, સરકાર દ્વારા નાના ઉદ્યોગોનું રક્ષણ થાય અને આર્થિક અસમાનતા ઘટે તેવા યોગ્ય નિયમનો રાખવા અત્યંત જરૂરી છે.