ધોરણ 12 | విષય: Vanijya
HRM: Human Resource Management (માનવ સંસાધન સંચાલન)
IIM: Indian Institute of Management (ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ મેનેજમેન્ટ)
IIT: Indian Institute of Technology (ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ ટેક્નોલોજી)
ભરતી: તે યોગ્ય કર્મચારીઓને શોધવાની અને તેમને નોકરી માટે અરજી કરવા પ્રોત્સાહિત કરવાની હકારાત્મક પ્રક્રિયા છે.
પસંદગી: તે આવેલી અરજીઓની ચકાસણી કરી તેમાંથી યોગ્ય ઉમેદવારની નિમણૂંક કરવાની નકારાત્મક પ્રક્રિયા છે.
આંતરિક પ્રાપ્તિસ્થાનો: (1) બઢતી આપીને, (2) બદલી કરીને, (3) કર્મચારીઓના મિત્રો કે સગાસંબંધીને તક આપીને, (4) અગાઉ છૂટા કરેલ કર્મચારીઓને પરત બોલાવીને, (5) બઢતી સાથે બદલી કરીને, (6) પ્રતિક્ષાયાદી.
બાહ્ય પ્રાપ્તિસ્થાનો: (1) જાહેરાત દ્વારા, (2) રોજગાર વિનિમય કચેરીઓ દ્વારા, (3) શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ દ્વારા, (4) મજૂર સંઘો દ્વારા, (5) ઠેકેદાર દ્વારા, (6) દ્વાર (Gate) પર ભરતી, (7) આધુનિક પદ્ધતિ.
વિકાસ એટલે ઉચ્ચ સંચાલકો અને વિભાગીય અધિકારીઓને આપવામાં આવતું સૈદ્ધાંતિક અને પ્રાયોગિક જ્ઞાન.
(4) ભરતી એટલે શું ?
જવાબ : વિશાળ અર્થમાં, ભરતી એટલે યોગ્ય સમયે, યોગ્ય સંખ્યામાં, યોગ્ય જગ્યા માટે, યોગ્ય લાયકાત ધરાવતી વ્યક્તિઓ મેળવવાની પ્રક્રિયા.
બુદ્ધિ કસોટી: ઉમેદવારની બુદ્ધિ, ચપળતા, યાદશક્તિ, વિચાર શક્તિ, નિર્ણય શક્તિ જાણી શકાય છે.
અભિરુચિ કસોટી: જે કાર્ય માટે ઉમેદવારને પસંદ કરવાનો હોય તે કાર્ય પ્રત્યે ઉમેદવારની અભિરુચિ કે રસ જાણી શકાય છે.
ધંધાકીય કસોટી: ઉમેદવારે જે કાર્ય કરવાનું હોય તે અંગે તેનામાં આવડત છે કે નહિ તે જાણી શકાય છે.
મનોવૈજ્ઞાનિક કસોટી: ઉમેદવારનો સ્વભાવ, આત્મવિશ્વાસ, વલણ તથા ટેવ અંગે જાણી શકાય છે.
માનવ સંસાધન સંચાલન (HRM) એ ધ્યેય પ્રાપ્તિ માટે જરૂરી કર્મચારીઓનું આયોજન કરવું, તેમની પ્રાપ્તિ, જાળવણી અને વિકાસની પ્રક્રિયા છે. માનવ સંસાધન સંચાલનની કામગીરીને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય:
(A) આયોજન સાથે સંબંધીત બાબતો: (i) કર્મચારીઓનું આયોજન અને નવી નિમણૂંક કરવી, (ii) જરૂર મુજબ કર્મચારી સંખ્યા ઘટાડવી, (iii) લાયકાત મુજબ કાર્ય સોંપવું, (iv) કાર્ય સંબંધી જ્ઞાન વધારવું.
(B) વળતર અને વિકાસ સંબંધી બાબતો: (i) તાલીમ આપવી, (ii) નિષ્ણાત બને તેવું વાતાવરણ પૂરું પાડવું, (iii) યોગ્ય વળતર અને લાભ આપવા, (iv) કાર્યસંબંધી સમસ્યાઓનો ઝડપી ઉકેલ લાવવો.
| ક્રમ | મુદ્દા | તાલીમ | વિકાસ |
|---|---|---|---|
| (1) | અર્થ | કર્મચારીઓને તેમના કાર્યના સંદર્ભમાં આપવામાં આવતું સૈદ્ધાંતિક અને પ્રાયોગિક જ્ઞાન. | ઉચ્ચ સંચાલકો અને વિભાગીય અધિકારીઓને આપવામાં આવતું સૈદ્ધાંતિક અને પ્રાયોગિક જ્ઞાન. |
| (2) | ઉદ્દેશ | કર્મચારીઓની કુશળતા અને કાર્યક્ષમતા વધારવાનો ઉદ્દેશ. | સંચાલકો-અધિકારીઓની આંતરિક શક્તિઓ વિકસાવી આવનારા પડકારોનો સામનો કરવાનો ઉદ્દેશ. |
| (3) | કેન્દ્રસ્થાને | તાલીમમાં કાર્ય કેન્દ્રસ્થાને છે. | વિકાસમાં ભાવિ કારકિર્દી અને સંભવિત પડકારો કેન્દ્રસ્થાને છે. |
| (4) | સમય અને ખર્ચ | તાલીમનો સમયગાળો ટૂંકો અને ઓછો ખર્ચાળ છે. | વિકાસનો સમયગાળો લાંબો અને પ્રમાણમાં વધુ ખર્ચાળ છે. |
| (5) | કોણ આપે ? | નિરીક્ષકો, અનુભવી કર્મચારીઓ અથવા નિષ્ણાતો દ્વારા. | જુદા-જુદા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની મદદ લેવાય છે. |
| (6) | કોને અપાય ? | તળ સપાટીના કર્મચારીઓને તાલીમ આપવામાં આવે છે. | ઉચ્ચ અને મધ્ય સપાટીએ કામ કરતા સંચાલકો અને અધિકારીઓ માટે. |
અર્થ: સામાન્ય અર્થમાં કર્મચારી વ્યવસ્થા એટલે એકમ માટે જરૂરી કર્મચારીઓ મેળવવા, કેળવવા અને જાળવવા સાથે સંબંધ ધરાવે છે.
લક્ષણો: (1) સંચાલનનું અગત્યનું કાર્ય, (2) કાયમી પ્રક્રિયા, (3) માનવ સંબંધો સાથે નિસબત, (4) પ્રવૃત્તિઓ ગતિશીલ બને, (5) અન્ય કાર્યો સાથે સંબંધ, (6) વિસ્તૃત પ્રવૃત્તિ, (7) મૂડી ખર્ચ (રોકાણ).
અર્થ: વિશાળ અર્થમાં, ભરતી એટલે યોગ્ય સમયે, યોગ્ય સંખ્યામાં, યોગ્ય જગ્યા માટે, યોગ્ય લાયકાત ધરાવતી વ્યક્તિઓ મેળવવાની પ્રક્રિયા.
આંતરિક પ્રાપ્તિસ્થાનો: (1) બઢતી આપીને, (2) બદલી કરીને, (3) કર્મચારીઓના મિત્રો કે સગાસંબંધીને તક આપીને, (4) અગાઉ છૂટા કરેલ કર્મચારીઓને પરત બોલાવીને, (5) બઢતી સાથે બદલી કરીને, (6) પ્રતિક્ષાયાદી.
બાહ્ય પ્રાપ્તિસ્થાનો: (1) જાહેરાત દ્વારા, (2) રોજગાર વિનિમય કચેરીઓ દ્વારા, (3) શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ દ્વારા, (4) મજૂર સંઘો દ્વારા, (5) ઠેકેદાર દ્વારા, (6) દ્વાર (Gate) પર ભરતી, (7) આધુનિક પદ્ધતિ.
પસંદગીની પ્રક્રિયાના તબક્કા નીચે મુજબ છે:
(1) આવકાર અને પ્રાથમિક મુલાકાત
(2) અરજીપત્રક સ્વીકારવું અને ચકાસણી કરવી
(3) જરૂરી કસોટીઓ લેવી (બુદ્ધિ, અભિરુચિ, ધંધાકીય, મનોવૈજ્ઞાનિક કસોટી)
(4) રૂબરૂ મુલાકાત
(5) ભૂતકાળની કારકિર્દીની તપાસ
(6) પ્રાથમિક પસંદગી
(7) તબીબી તપાસ
(8) નિમણૂંકપત્ર
(9) એકમ પરિચય અને કાર્યની સોંપણી
(5) તાલીમ એટલે શું ? તેનું મહત્ત્વ સમજાવો.
જવાબ :
અર્થ: કર્મચારીઓને તેમના કાર્યના સંદર્ભમાં આપવામાં આવતું સૈદ્ધાંતિક અને પ્રાયોગિક જ્ઞાન એટલે તાલીમ.
મહત્ત્વ: (1) આધુનિક જાણકારી, (2) સલામતી, (3) કાર્યસંતોષ વધે, (4) કર્મચારી ફેરબદલી દરમાં ઘટાડો, (5) નફામાં વૃદ્ધિ, (6) ખર્ચમાં ઘટાડો, (7) કર્મચારીઓનો વિકાસ, (8) અન્ય લાભ.
અર્થ: ઉચ્ચ સંચાલકો અને વિભાગીય અધિકારીઓને આપવામાં આવતું સૈદ્ધાંતિક અને પ્રાયોગિક જ્ઞાન એટલે વિકાસ.
મહત્ત્વ: (1) ટેકનિકલ જ્ઞાનમાં વધારો, (2) નવાં સંશોધનો અને ખ્યાલોથી સુસજ્જ રાખવા, (3) એકમનો વિકાસ, (4) સાધનોનો મહત્તમ ઉપયોગ, (5) સમસ્યાઓનો ઉકેલ, (6) અસરકારક નિરીક્ષણ, (7) તણાવમાં ઘટાડો, (8) વિકાસ કાર્યક્રમ દ્વારા ભવિષ્ય માટે અધિકારીઓ તૈયાર કરવા.