ધોરણ 12 | విષય: Vanijya
રોકાણ અંગેના નિર્ણયને અસર કરતાં મુખ્ય પરિબળો નીચે મુજબ છે:
કુલ મૂડીની જરૂરિયાત
રોકાણમાંથી ભવિષ્યમાં મળવાપાત્ર અંદાજિત વળતરનો દર અને નફાકારકતા
રોકાણમાંથી મળવાપાત્ર અંદાજિત ચોખ્ખો રોકડ પ્રવાહ
રોકાણમાં જોખમનું તત્ત્વ
રોકાણ કર્યા પછી કાર્યશીલ મૂડીની જરૂરિયાત
ખ્યાલ: સરળ અર્થમાં નાણાંનું સંચાલન કરવું એટલે નાણાકીય સંચાલન. ધંધામાં નાણું એ રક્ત સમાન છે. નાણાકીય સંચાલન નાણાકીય બાબતોને લગતા નિર્ણયો લે છે અને તેનો અમલ કરે છે. ધંધાની શરૂઆતથી લઈને તેના વિસ્તરણ અને અંત સુધીના બધા જ નાણાકીય નિર્ણયોને નાણાકીય સંચાલનમાં આવરી લેવાય છે.
વ્યાખ્યાઓ:
એફ. ડબલ્યુ. પાઇશના જણાવ્યા મુજબ: ‘નાણાનાં ઉપયોગ પર આધારિત આધુનિક અર્થતંત્રમાં નાણાકીય સંચાલન એટલે જ્યારે નાણાની જરૂર પડે ત્યારે નાણાં મળી રહે તે પ્રમાણેની વ્યવસ્થા કરવી.’
રેમન્ડ જે. ચેમ્બર્સના જણાવ્યા મુજબ: ‘નાણાકીય સંચાલન એટલે નાણાકીય બાબતો અંગે નિર્ણયો લેવા, તેનો અમલ સરળ બનાવવા જરૂરી પગલાં લેવાં અને તેની આલોચના કરવી.’
પ્રો. એમ. કિમ્બાલના જણાવ્યા મુજબ: ‘નાણાકીય સંચાલન એટલે ભંડોળ મેળવવું, તેનો ઇષ્ટતમ ઉપયોગ કરવો તથા તેની યોગ્ય ફાળવણી કરવી.’
ઉપરોક્ત વ્યાખ્યાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે નાણાકીય સંચાલન એ નાણાકીય સાધનોના આયોજન, અંકુશ અને ઇષ્ટતમ ઉપયોગ સાથે સંબંધ ધરાવતી ચાવીરૂપ સંચાલકીય પ્રવૃત્તિ છે.
નાણાકીય સંચાલનનો મુખ્ય હેતુ કંપનીના શૅરહોલ્ડરોનું (માલિકોનું) મહત્તમ આર્થિક કલ્યાણ કરવાનો છે, જેના માટે મુખ્યત્વે નીચેના બે અભિગમો છે:
નફાના મહત્તમીકરણનો હેતુ (Objective of Profit Maximisation): આ અભિગમ મુજબ કંપનીએ તેના પ્રાપ્ય સાધનો દ્વારા મહત્તમ નફો કમાવો જોઈએ અને ડિવિડન્ડ નીતિ નફાના મહત્તમીકરણ પર આધારિત હોવી જોઈએ. આ હેતુ દ્વારા કંપની શૅરદીઠ કમાણી (EPS) વધારી શકે છે.
સંપત્તિના મહત્તમીકરણનો હેતુ (Objective of Wealth Maximisation): આ હેતુ "ચોખ્ખા વર્તમાન મૂલ્ય" (Net Present Value - NPV) તરીકે પણ ઓળખાય છે. આ અભિગમ રોકડ પ્રવાહના ખ્યાલ પર આધારિત છે. નાણાકીય સંચાલને એવા નિર્ણયો લેવા જોઈએ જેથી શૅરબજારમાં શૅરના ભાવ વધે અને શૅરહોલ્ડરોની સંપત્તિમાં વધારો થાય. પ્રો. સોલોમન આ હેતુની તરફેણ કરે છે અને તે નફાના મહત્તમીકરણ કરતા વધુ ચઢિયાતો અને સર્વસ્વીકૃત છે.
(i) રોકાણ સંબંધિત નિર્ણયો: ધંધાની કાયમી મિલકતોમાં લાંબા ગાળા માટે કાયમી મૂડીનું રોકાણ થાય છે. ભવિષ્યમાં કઈ કાયમી મિલકતોમાં મૂડીભંડોળનું રોકાણ કરવાનું છે તેની પસંદગી અંગેના નિર્ણયો નાણાકીય સંચાલકે લેવા પડે છે. રોકાણ અંગેના આ નિર્ણયને મૂડી બજેટિંગ કહે છે. રોકાણના નિર્ણયોમાં જોખમ રહેલું હોવાથી અપેક્ષિત વળતર અને જોખમના સંદર્ભમાં તેનું મૂલ્યાંકન થાય છે. તે માટે પરત-આપ પદ્ધતિ, વળતરના દરની પદ્ધતિ અને વટાવેલ રોકડ પ્રવાહની પદ્ધતિનો ઉપયોગ થાય છે.
(ii) ડિવિડન્ડ સંબંધિત નિર્ણયો: ડિવિડન્ડ એ કંપનીના નફાનો ભાગ છે જે શૅરહોલ્ડરોને તેમના રોકાણ પર વળતરરૂપે ચૂકવાય છે. નાણાકીય સંચાલકે નક્કી કરવાનું હોય છે કે નફાનો કેટલો ભાગ ડિવિડન્ડ તરીકે વહેંચવો અને કેટલો ભાગ ધંધામાં રાખી મૂકેલ કમાણી (Retained Earning) તરીકે પુનઃરોકાણ માટે રાખવો. ડિવિડન્ડની ચૂકવણી કંપનીના શૅરના બજાર મૂલ્યને સીધી અસર કરે છે.
કાર્યશીલ મૂડીની જરૂરિયાતને અસર કરતાં મુખ્ય પરિબળો નીચે મુજબ છે:
ધંધાનો પ્રકાર અને સ્વરૂપ: ઉત્પાદન એકમો, વેપારી એકમો અને શ્રમપ્રધાન ઉદ્યોગોમાં કાર્યશીલ મૂડીની જરૂરિયાત અલગ-અલગ હોય છે.
ધંધાનું કદ: ધંધાનું કદ મોટું હોય તો કાર્યશીલ મૂડીની જરૂરિયાત વધુ રહે છે અને નાનું હોય તો ઓછી રહે છે.
ઉત્પાદન ચક્ર: ઉત્પાદન પ્રક્રિયાનો ગાળો લાંબો હોય તો કાર્યશીલ મૂડીની જરૂરિયાત વધુ રહે છે.
ઉત્પાદન નીતિ અને માંગનો પ્રકાર: મોસમી માંગવાળી વસ્તુઓનું બારેમાસ ઉત્પાદન કરનાર એકમોને વધુ કાર્યશીલ મૂડીની જરૂર પડે છે.
કાચા માલનો સંગ્રહ: કાચા માલના પ્રાપ્તિસ્થાનો અનિયમિત હોય તો મોટા જથ્થામાં સંગ્રહ કરવો પડે છે, જેથી કાર્યશીલ મૂડી વધુ જોઈએ.
શાખનીતિ: શાખ પર વેચાણ કરવાની નીતિ હોય તો કાર્યશીલ મૂડીની જરૂરિયાત વધે છે.
ચાલુ મિલકતોનું રોકડમાં રૂપાંતર: ઉઘરાણી ઝડપથી વસૂલ થતી હોય તો કાર્યશીલ મૂડી ઓછી જોઈએ.
સ્ટોક ચલનદર: સ્ટોકનો ચલનદર ઊંચો હોય તો કાર્યશીલ મૂડીની જરૂરિયાત ઓછી રહે છે.
કામગીરીની કાર્યક્ષમતા: સાધનોનો કાર્યક્ષમ ઉપયોગ કરવાથી કાર્યશીલ મૂડીની જરૂરિયાત ઘટાડી શકાય છે.
નફાની ફાળવણી: નફાનો મોટો ભાગ ડિવિડન્ડ તરીકે રોકડમાં વહેંચવાથી કાર્યશીલ મૂડીની વધુ જરૂર પડે છે.
૧૯૫૦ પછી વૈશ્વિક સ્તરે ધંધાકીય પર્યાવરણ અને આર્થિક પ્રવાહોમાં પરિવર્તન થવાને કારણે નાણાકીય સંચાલનનું મહત્વ ખૂબ વધ્યું છે, જે નીચેના મુદ્દાઓ દ્વારા સમજી શકાય છે:
નાણાકીય જરૂરિયાતોનો અંદાજ: નિશ્ચિત સમય દરમિયાન ધંધા માટે લાંબા ગાળાની અને ટૂંકા ગાળાની મૂડીની કેટલી જરૂરિયાત રહેશે તેનો અંદાજ નાણાકીય સંચાલન મેળવે છે.
નાણાં પ્રાપ્તિ: મૂડીનાં પ્રાપ્તિસ્થાનોની કરકસરયુક્ત પસંદગી કરી ઓછી પડતરે મૂડી પ્રાપ્ત કરવામાં મદદ કરે છે.
આયોજન અને અંકુશ: નાણાંનો ઉપયોગ કરકસરયુક્ત રીતે થાય તે માટે નાણાંના આયોજન સાથે અસરકારક અંકુશ રાખે છે.
નાણાંની વહેંચણી: જુદા જુદા વિભાગો વચ્ચે નાણાંની એવી રીતે વહેંચણી કરે છે કે જેથી દરેક વિભાગને પર્યાપ્ત નાણાં મળી રહે.
તરલતાની જાળવણી: રોકડ પ્રવાહ પત્રક અને રોકડ અંદાજપત્ર તૈયાર કરી તરલતાની જાળવણી કરે છે, જેથી ચોક્કસ રોકડ સિલક હાથ પર રહે.
આવકની વહેંચણી: નફાનો કેટલો હિસ્સો શૅરહોલ્ડરોને ડિવિડન્ડ તરીકે આપવો અને કેટલો ધંધામાં પુનઃરોકાણ માટે રાખવો તે નક્કી કરે છે.
ચાલુ મિલકતોનું સંચાલન: રોકડ, દેવાદારો, માલસામગ્રી જેવી ચાલુ મિલકતોના રોકાણ માટે યોગ્ય નીતિ ઘડે છે.
નાણાકીય નિર્ણયો: મૂડી બજેટિંગ, ડિવિડન્ડ નીતિ અને પુનઃરોકાણ જેવા નિર્ણયો વચ્ચે સંકલન જાળવે છે.
ધંધાની શાખમાં વધારો: કાર્યક્ષમ નાણાકીય સંચાલનને લીધે કર્મચારીઓને પગાર અને લેણદારોને સમયસર ચૂકવણી થવાથી ધંધાની શાખમાં વધારો થાય છે.
આદર્શ મૂડી માળખાની રચનાને અસર કરતાં પરિબળોને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
(A) આંતરિક પરિબળો:
ધંધાનો પ્રકાર: ઔદ્યોગિક અને ઉત્પાદન એકમોને કાયમી મૂડી વધુ જોઈતી હોવાથી મૂડી માળખું તેના પર આધાર રાખે છે.
ધંધાનું કદ: મોટા કદના એકમો માટે વિશાળ મૂડી ભંડોળની જરૂર પડે છે જ્યારે નાના એકમો માટે મર્યાદિત મૂડી પૂરતી છે.
ધંધાની કમાણીના અંદાજો: જો ભવિષ્યની કમાણી સ્થિર અને ઊંચી હોય તો કંપની ઉછીની મૂડી (ડિબેન્ચર) પર વધુ આધાર રાખી શકે છે.
મિલકતોનું સ્વરૂપ અને જરૂરિયાત: કાયમી મિલકતોનું રોકાણ વધુ હોય ત્યારે ઇક્વિટી શૅરનું પ્રમાણ વધુ રાખવું પડે છે.
સંચાલકોનું વલણ: સંચાલકો અંકુશ જાળવી રાખવા માંગતા હોય તો ઇક્વિટી શૅરને બદલે પ્રેફરન્સ શૅર કે ડિબેન્ચર પસંદ કરે છે.
નાણાકીય જરૂરિયાતો અને સમય: મૂડીની જરૂરિયાત કાયમી હોય તો ઇક્વિટી શૅર અને ટૂંકાગાળાની હોય તો ડિબેન્ચર પસંદ કરાય છે.
(B) બાહ્ય પરિબળો:
મૂડીબજારમાં તેજી-મંદીની પરિસ્થિતિ: મંદીમાં રોકાણકારો ડિબેન્ચરમાં અને તેજીમાં ઇક્વિટી શૅરમાં રોકાણ કરવાનું પસંદ કરે છે.
પ્રવર્તમાન વ્યાજનો દર: બજારમાં વ્યાજનો દર ઊંચો હોય ત્યારે ઇક્વિટી શૅર અને નીચો હોય ત્યારે ડિબેન્ચરને સ્થાન અપાય છે.
મૂડી પડતર અને ખર્ચ: જામીનગીરીઓ બહાર પાડવાનો ખર્ચ ઓછો હોય તેવા પ્રાપ્તિસ્થાનો ધ્યાનમાં લેવાય છે.
કાનૂની નિયંત્રણો: સેબી (SEBI), RBI અને કંપનીધારાની જોગવાઈઓનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે.
કરવેરાની નીતિ: કરવેરાનું પ્રમાણ ઊંચું હોય ત્યારે ડિબેન્ચર પર ચૂકવાતા વ્યાજ પર કરકપાત મળતી હોવાથી ડિબેન્ચર વધુ આકર્ષક બને છે.
સંસ્થાકીય અને વિદેશી રોકાણકારો: વીમા કંપનીઓ, બેંકો અને વિદેશી રોકાણ સંસ્થાઓના નિયમો અને વલણો મૂડી માળખાને અસર કરે છે.
વ્યાખ્યા: લિન્કન, ડોરિસ અને સ્ટેવેન્સના જણાવ્યા મુજબ, ‘ચાલુ મિલકતોનો ચાલુ જવાબદારીઓ ઉપરનો વધારો એટલે કાર્યશીલ મૂડી.’ સામાન્ય અર્થમાં રોજબરોજના ખર્ચા ચૂકવવા માટે જરૂરી અને ચાલુ મિલકતોમાં રોકાયેલી મૂડી એટલે કાર્યશીલ મૂડી.
લક્ષણો:
ટૂંકા ગાળાની મૂડી: કાર્યશીલ મૂડી એ ધંધાની ટૂંકા ગાળાની મૂડી છે.
ચાલુ મિલકતોમાં રોકાણ: આ મૂડી દેવાદારો, લેણી હૂંડીઓ, ટૂંકા ગાળાની જામીનગીરીઓ અને સ્ટોક જેવી ચાલુ મિલકતોમાં રોકાયેલી હોય છે.
તરલતા: તરલતા એ તેનું પાયાનું લક્ષણ છે કારણ કે ચાલુ મિલકતોનું સરળતાથી રોકડમાં રૂપાંતર થઈ શકે છે.
ઓછું જોખમ: તે ટૂંકા ગાળાની અને ફરતી મૂડી હોવાથી જોખમનું તત્ત્વ ખૂબ ઓછું હોય છે.
બદલાતું સ્વરૂપ: ધંધામાં તેનું સ્વરૂપ સતત બદલાતું રહે છે (દા.ત., કાચો માલ → અર્ધતૈયાર માલ → તૈયાર માલ → દેવાદારો/રોકડ).
રોજબરોજના ખર્ચા ચૂકવવા: ધંધાના દૈનિક વ્યવહારો અને ખર્ચાઓ ચૂકવવા માટે તેની સતત જરૂર રહે છે.
ઘસારો નહિ: આ મૂડી સતત ફરતી હોવાથી તેના પર ઘસારો ગણાતો નથી.
ધંધાના પ્રકાર અને સ્વરૂપ પ્રમાણે જરૂરિયાત: દરેક ધંધાના સ્વરૂપ મુજબ કાર્યશીલ મૂડીનું પ્રમાણ જુદું જુદું હોય છે.
(i) કુલ કાર્યશીલ મૂડી અને ચોખ્ખી કાર્યશીલ મૂડીનો તફાવત: | તફાવતના મુદ્દા | કુલ કાર્યશીલ મૂડી | ચોખ્ખી કાર્યશીल મૂડી | | :--- | :--- | :--- | | ૧. અર્થ | ચાલુ મિલકતોનો કુલ સરવાળો એટલે કુલ કાર્યશીલ મૂડી. | ચાલુ મિલકતોમાંથી ચાલુ જવાબદારીઓ બાદ કરતા વધતી રકમ એટલે ચોખ્ખી કાર્યશીલ મૂડી. | | ૨. તરલતાની સ્થિતિ | આ ખ્યાલ કંપનીની તરલતાની સાચી સ્થિતિ દર્શાવતો નથી. | આ ખ્યાલ કંપનીની તરલતાની સ્થિતિ સ્પષ્ટ દર્શાવે છે. | | ૩. નાણાકીય સ્થિતિ | તે કંપનીની સાચી નાણાકીય પરિસ્થિતિનો ખ્યાલ આપતી નથી. | તે કંપનીની સાચી નાણાકીય પરિસ્થિતિનો સાચો ખ્યાલ આપે છે. | | ૪. જવાબદારીની અસર | ચાલુ જવાબદારીમાં વધારો કુલ કાર્યશીલ મૂડીમાં વધારો કરે છે. | ચાલુ જવાબદારીમાં વધારો ચોખ્ખી કાર્યશીલ મૂડીમાં વધારો કરતો નથી. |
(ii) કાયમી મૂડી અને કાર્યશીલ મૂડીનો તફાવત: | તફાવતના મુદ્દા | કાયમી મૂડી | કાર્યશીલ મૂડી | | :--- | :--- | :--- | | ૧. અર્થ | જમીન, મકાન, યંત્રો જેવી કાયમી મિલકતોમાં રોકાયેલી મૂડી એટલે કાયમી મૂડી. | કાચો માલ, દેવાદારો, લેણી હૂંડી જેવી ચાલુ મિલકતોમાં રોકાયેલી મૂડી એટલે કાર્યશીલ મૂડી. | | ૨. સમયગાળો | આ મૂડી ધંધામાં લાંબા ગાળા માટે (૫ કે તેથી વધુ વર્ષો) રોકાયેલી રહે છે. | આ મૂડી ધંધામાં ટૂંકા ગાળા માટે રોકાયેલી રહે છે. | | ૩. તરલતા | લાંબા ગાળા સુધી રોકાયેલી હોવાથી તરલતાનું પ્રમાણ નજીવું છે. | ઝડપથી રોકડમાં રૂપાંતર પામતી હોવાથી તરલતાનું પ્રમાણ ઊંચું છે. | | ૪. જોખમ | અપ્રચલિત થવાના જોખમને કારણે જોખમનું પ્રમાણ વધુ છે. | ટૂંકા ગાળાની હોવાથી જોખમનું પ્રમાણ ઓછું છે. | | ૫. જરૂરિયાત | કાયમી મિલકતો ખરીદવા માટે આ મૂડીની જરૂર પડે છે. | રોજબરોજના ખર્ચાઓ અને મજૂરી-વેતન ચૂકવવા માટે જરૂરી છે. | | ૬. પ્રાપ્તિસ્થાનો | શૅર, ડિબેન્ચર અને નાણાકીય સંસ્થાઓ પાસેથી મેળવાય છે. | વેપારી શાખ, બેંક ઓવરડ્રાફ્ટ વગેરે દ્વારા મેળવાય છે. | | ૭. ઘસારો | કાયમી મિલકતો પર ઘસારો ગણાય છે. | ચાલુ મિલકતો પર ઘસારો ગણાતો નથી. |