ધોરણ 12 | విષય: Vanijya
ટ્રેઝરી બિલ વટાવથી (અંકિત મૂલ્ય કરતાં ઓછી કિંમતે) બહાર પાડવામાં આવે છે અને પાકતી મુદતે મૂળ કિંમતે (અંકિત મૂલ્યે) પરત કરવામાં આવે છે.
નાણાં બજારમાં ટ્રેઝરી બિલ, કોમર્શિયલ પેપર, થાપણનું પ્રમાણપત્ર, કોમર્શિયલ બિલ તથા કૉલ અને નોટિસ મની જેવાં નાણાકીય સાધનોનો વેપાર થાય છે.
મુંબઈ શૅર બજારની સ્થાપના 9 જુલાઈ, 1875 ના રોજ થઈ હતી.
ભારતમાં શૅર બજારોનું નિયમન સેબી (SEBI) તથા જામીનગીરી કરાર (નિયમન) ધારા દ્વારા થાય છે.
ડિપોઝીટરીની સેવાઓ તેના પ્રતિનિધિઓ અથવા એજન્ટો એટલે કે ડિપોઝીટરી પાર્ટિસિપન્ટ્સ (DP) દ્વારા પ્રાપ્ત થાય છે.
ડિપોઝીટરી કાયદો ઓગસ્ટ, 1996 થી અમલમાં આવ્યો.
એન.એસ.ડી.એલ. (NSDL) ની સ્થાપના થઈ અને તેની સેબીમાં નોંધણી 1996 માં થઈ હતી.
નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જનો સ્ક્રીન આધારિત વેપાર NEAT (National Exchange for Automated Trading) તરીકે અને મુંબઈ શૅર બજારનો સ્ક્રીન આધારિત વેપાર BOLT (BSE Online Trading) તરીકે ઓળખાય છે.
ગ્રાહકના ઓર્ડર પ્રમાણે જામીનગીરીઓનો ખરીદ-વેચાણનો સોદો થયા પછી દલાલ દ્વારા જે લેખિત નોંધ કે પુષ્ટિપત્ર મોકલવામાં આવે છે તેને કરારનોંધ કહે છે.
અસંગઠિત નાણાં બજાર એ અનૌપચારિક નાણાં બજાર છે જેના ઉપર કોઈ કેન્દ્રિય સંસ્થા કે રિઝર્વ બેન્કનું સીધું નિયંત્રણ હોતું નથી અને તેની પ્રવૃત્તિઓ કોઈ ધારા-ધોરણ વગર ચાલે છે. આ બજાર નાણાં ધીરનાર, જમીનદારો, વસ્તુઓ ગીરો રાખી નાણાં ધીરનાર, દેશી બેંકરો અને શ્રોફ વગેરેનું બનેલું હોય છે.
નાણાં બજારનાં મુખ્ય સાધનો નીચે મુજબ છે:
ટ્રેઝરી બિલ
કોમર્શિયલ પેપર
થાપણનું પ્રમાણપત્ર
કોમર્શિયલ બિલ
કૉલ અને નોટિસ મની
શૅર બજાર જામીનગીરીઓના ખરીદ-વેચાણ માટે સતત અને તૈયાર બજાર પૂરું પાડે છે. રોકાણકારો જ્યારે ઇચ્છે ત્યારે પોતાની જામીનગીરીઓ વેચીને રોકડ મેળવી શકે છે અને રોકડમાંથી ગમે ત્યારે જામીનગીરીઓ ખરીદી શકે છે, જેથી શૅર બજાર જામીનગીરીઓને તરલતાનો ગુણ અર્પે છે.
શૅર બજારમાં જામીનગીરીઓના ભાવમાં થતા ફેરફારો, ખરીદ-વેચાણના પ્રવાહો અને આર્થિક ડેટા દેશની આર્થિક સ્થિતિ અને વિકાસને સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે. શૅર બજારની તેજી કે મંદી સમગ્ર રાષ્ટ્રની આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ અને ઔદ્યોગિક વિકાસનો ચિતાર આપે છે, તેથી શૅરબજારને દેશની આર્થિક પરિસ્થિતિ દર્શાવતી પારાશીશી કે અરીસો કહે છે.
ટ્રેઝરી બિલ એ ટૂંકા ગાળા માટેનું અત્યંત મહત્વનું નાણાકીય સાધન છે, જે ભારત સરકાર વતી રિઝર્વ બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) દ્વારા બહાર પાડવામાં આવે છે.
સરકાર ટૂંકા ગાળાની નાણાકીય જરૂરિયાતો સંતોષવા માટે ટ્રેઝરી બિલ બહાર પાડીને ઉછીનાં નાણાં મેળવે છે.
આ બિલની પરિપક્વતાની તારીખ સામાન્ય રીતે 91 દિવસ, 182 દિવસ કે 364 દિવસની હોય છે.
ટ્રેઝરી બિલ એ શૂન્ય કુપન બોન્ડ છે કારણ કે તેના પર અલગથી કોઈ વ્યાજ ચૂકવાતું નથી, પરંતુ તે વટાવથી (ડિસ્કાઉન્ટથી) બહાર પાડવામાં આવે છે અને પાકતી મુદતે રોકાણકારને મૂળ કિંમત (અંકિત મૂલ્ય) પરત કરવામાં આવે છે. મૂળ કિંમત અને ખરીદ કિંમત વચ્ચેનો તફાવત એ રોકાણકારનું વળતર છે.
અર્થ: મૂડી બજાર એ એવું સંગઠિત બજાર છે જે સમાજની બચતોને ઔદ્યોગિક સાહસો માટે લાંબા ગાળાના મૂડી ભંડોળ સ્વરૂપે પૂરું પાડે છે. તેમાં શૅર અને ડિબેન્ચર જેવી લાંબા ગાળાની જામીનગીરીઓનો વેપાર થાય છે.
લાક્ષણિકતાઓ:
તે લાંબા ગાળાના મૂડી ભંડોળ માટેનું સંગઠિત બજાર છે.
તેમાં સરકારી જામીનગીરીઓ, દેવાનાં સાધનો તથા શૅર, ડિબેન્ચર જેવી ઔદ્યોગિક જામીનગીરીઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ બજારમાં ભંડોળનું રોકાણ લાંબા ગાળાની જામીનગીરીઓમાં થાય છે.
ભારતમાં મૂડી બજાર ઉપર સેબી (SEBI) નું કડક નિયંત્રણ હોય છે.
તેમાં શૅર અને ડિબેન્ચર જેવી જામીનગીરીઓની માલિકીની ફેરબદલી થાય છે.
આ બજાર નાણાકીય મિલકતોને તરલતાનો ગુણ આપે છે.
મૂડી બજાર મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચાયેલું છે: (i) પ્રાથમિક બજાર અને (ii) ગૌણ બજાર (શૅર બજાર).
સમજૂતી: કંપનીઓ જ્યારે પ્રથમ વખત અથવા નવી મૂડી ઊભી કરવા માટે જામીનગીરીઓ બહાર પાડે ત્યારે રોકાણકારો સીધી રીતે આ નવી જામીનગીરીઓ ખરીદી શકે છે. આ નવી જામીનગીરીઓના વેચાણના બજારને "પ્રાથમિક મૂડી બજાર" અથવા "નવી જામીનગીરીઓનું બજાર" (New Issue Market) કહેવામાં આવે છે.
લાક્ષણિકતાઓ:
આ નવી જામીનગીરીઓ બહાર પાડવાનું અને વેચાણ કરવાનું મુખ્ય બજાર છે.
રોકાણકારો માત્ર આ બજારમાંથી જ નવી જામીનગીરીઓ સીધી ખરીદી શકે છે.
પ્રાથમિક બજારમાં અનેક નાણાકીય મધ્યસ્થીઓ સક્રિય હોય છે, જેવા કે બુક રનિંગ લીડ મેનેજર, ભરણાંના રજિસ્ટ્રાર, શૅર દલાલો વગેરે.
નવી મૂડીનું ભરણું વિજ્ઞાપનપત્ર (Prospectus) બહાર પાડીને પ્રાથમિક મૂડી બજારમાં મૂકવામાં આવે છે.
અર્થ: ટૂંકા ગાળાની નાણાકીય મિલકતો કે જે ઊંચી તરલતા સાથે નાણાંની નજીકની અવેજી ધરાવે છે, તેના વ્યવહારોનું બજાર એટલે નાણાં બજાર. આ એક વર્ષ કે તેથી ઓછા સમય માટે પાકતી મુદત ધરાવતી જામીનગીરીઓનું અને ટૂંકા ગાળાના ધિરાણનું બજાર છે.
લાક્ષણિકતાઓ:
નાણાં બજારના મુખ્ય બે ભાગ છે: સંગઠિત નાણાં બજાર અને અસંગઠિત નાણાં બજાર.
તે ટૂંકા ગાળાની મિલકતો કે સાધનોનું બજાર છે જેની પાકતી મુદત એક વર્ષ કે તેથી ઓછી હોય છે.
નાણાં બજારમાં વ્યવહારો કરતા પક્ષકારોની શાખ-પાત્રતા ખૂબ મહત્વની હોય છે.
નાણાં બજાર એ કોઈ ચોક્કસ ભૌતિક સ્થળ નથી, પરંતુ RBI, વેપારી બેન્કો, વીમા કંપનીઓ વગેરે વિવિધ સંસ્થાઓનું સામૂહિક માળખું છે.
તેમાં ટ્રેઝરી બિલ અને કૉલ મની જેવા ઝડપથી રોકડમાં રૂપાંતર પામતા નાણાકીય સાધનોનો વેપાર થાય છે.
આર્થિક અને ટેક્નોલોજીના વિકાસ સાથે તેની કૉલ મની માર્કેટ, ટ્રેઝરી બિલ માર્કેટ જેવી પેટા શાખાઓ વિકસી છે.
તેમાં મોટા ભાગનાં સાધનો દેવાંનાં સાધનો છે અને અન્ય બજારોની સરખામણીમાં જોખમનું તત્ત્વ ખૂબ ઓછું હોય છે.
નાણાં બજારની સફળતા અને કામગીરીનો સંપૂર્ણ આધાર બેન્કિંગ પદ્ધતિ અને નાણાકીય સંસ્થાઓની કાર્યક્ષમતા પર રહેલો છે.
શૅર બજાર (ગૌણ બજાર) ની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ નીચે મુજબ છે:
નહીંધાયેલી કોર્પોરેટ સંસ્થા: જામીનગીરીઓના વ્યવહારોમાં નિયમન અને નિયંત્રણ લાવવા માટે સ્થાપવામાં આવેલી આ એક નોંધાયેલી કોર્પોરેટ સંસ્થા છે.
સરકારની મંજૂરી: 1956ના જામીનગીરી કરાર (નિયમન) ધારા અનુસાર શૅર બજારોએ કેન્દ્ર સરકારની મંજૂરી મેળવવી અનિવાર્ય છે.
સંગઠિત બજાર: તે હયાત કે વર્તમાન નોંધાયેલી જામીનગીરીઓના સોદા માટેનું એકમાત્ર સંગઠિત બજાર છે.
સભ્યપદ: શૅર બજારમાં સોદા કરવા માટે શૅર બજારનું સભ્યપદ હોવું જરૂરી છે. માત્ર નોંધાયેલા સભ્યો (શૅર દલાલો) જ સોદા કરી શકે છે.
જામીનગીરીઓનું બજાર: તે અગાઉ બહાર પડેલી હયાત જામીનગીરીઓના ખરીદ-વેચાણ માટેનું માન્ય બજાર છે.
જામીનગીરીઓની નોંધણી: જે જામીનગીરીઓની નોંધણી શૅર બજારમાં થઈ હોય માત્ર તે જ જામીનગીરીઓના સોદા શૅર બજારમાં થઈ શકે છે.
સંચાલન: શૅર બજારનો વહીવટ અને સંચાલન ચૂંટાયેલા સંચાલક મંડળ દ્વારા થાય છે.
સભ્યો પર કડક અંકુશ: સંચાલક મંડળ શિસ્તના નિયમો દ્વારા સભ્યો પર કડક અંકુશ રાખે છે.
વ્યવસ્થાકીય માળખું: શૅર બજારનું વ્યવસ્થાકીય માળખું જાહેર કંપની સ્વરૂપનું હોય છે.
નિયમન: ભારતના તમામ શૅર બજારોનું નિયમન સેબી (SEBI) તથા જામીનગીરી કરાર નિયમન ધારા દ્વારા થાય છે.
શૅર બજારના મુખ્ય કાર્યો નીચે મુજબ છે:
તરલતા: શૅર બજાર સતત બજાર પૂરું પાડી રોકાણકારો જ્યારે ઇચ્છે ત્યારે જામીનગીરીઓ ખરીદી કે વેચી શકે તેવી તરલતા બક્ષે છે.
જામીનગીરીઓનું મૂલ્યાંકન: માંગ અને પુરવઠાના આધારે જામીનગીરીઓનું સાચું મૂલ્ય નક્કી કરવામાં મદદ કરે છે.
બચતોનું મૂડીમાં રૂપાંતર: નાગરિકોની છૂટી બચતોને શૅરબજાર માધ્યમ દ્વારા ઉત્પાદકીય મૂડીમાં રૂપાંતરિત કરે છે.
મૂડી સર્જનમાં મધ્યસ્થી: તે સીધું મૂડી સર્જન કરતું નથી, પરંતુ ખરીદ-વેચાણ માટે યોગ્ય મંચ પૂરું પાડી મધ્યસ્થી તરીકે ભૂમિકા ભજવે છે.
સોદામાં સલામતી: સેબીના નિયમો અને ધારાધોરણો હેઠળ સોદા થતા હોવાથી રોકાણકારોને સોદામાં પૂરેપૂરી સલામતી મળે છે.
મૂડી બજારનો વિકાસ: પ્રજાની બચતોને ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રે વાળીને મૂડી બજાર અને દેશનો આર્થિક વિકાસ સાધે છે.
પ્રવૃત્તિઓ માટે સગવડ: દલાલો અને સભ્યોને રોકાણકારોના હિતરક્ષણ માટે જરૂરી સવલતો પૂરી પાડે છે.
સટ્ટા માટે જરૂરી સવલત: કાયદાકીય મર્યાદામાં રહીને બજારને જીવંત રાખવા તંદુરસ્ત સટ્ટાકીય સવલતો પૂરી પાડે છે.
માહિતી પૂરી પાડનાર (પારાશીશી): ભાવ ફેરફારો અને આર્થિક પ્રવાહોની માહિતી આપી દેશની આર્થિક સ્થિતિ દર્શાવતા અરીસા (પારાશીશી) તરીકે કાર્ય કરે છે.
જામીનગીરીઓની નોંધણી: કંપનીઓને તેમની જામીનગીરીઓની નોંધણી કરાવવાની અને રોકાણકારોને તેમાં વિશ્વાસ અપાવવાની સગવડ આપે છે.
રોકાણકારોને માર્ગદર્શન: કંપનીઓની સાચી માહિતી એકત્રિત કરી રોકાણકારોને ક્યાં રોકાણ કરવું કે ક્યાંથી રોકાણ પાછું ખેંચવું તેનું માર્ગદર્શન પૂરું પાડે છે.
(a) નેશનલ સિક્યોરિટિઝ ડિપોઝીટરી લિમિટેડ (NSDL):
એન.એસ.ડી.એલ. એ કંપની ધારા અન્વયે સ્થપાયેલી ભારતની પ્રથમ જાહેર કંપની સ્વરૂપની ડિપોઝીટરી છે.
તેની સેબીમાં નોંધણી ૧૯૯૬ માં થઈ હતી. નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જ (NSE) અને કેટલીક નાણાકીય સંસ્થાઓના સહયોગથી તેની સ્થાપના થઈ છે.
તેનું સંચાલન સંચાલક મંડળ દ્વારા થાય છે અને તે તેના ડી.પી. (Depository Participant) મારફતે ઓનલાઇન સેવાઓ આપે છે.
રોકાણકારે એન.એસ.ડી.એલ.ને પ્રત્યક્ષ ફી ચૂકવવાની હોતી નથી, પરંતુ ડી.પી. દ્વારા ફી વસૂલ થાય છે.
તે ડિમટિરિયલાઈઝેશન, રિમટિરિયલાઈઝેશન, ઇલેક્ટ્રોનિક સોદા પતાવટ અને બોનસ શૅર જમા કરવા જેવી સેવાઓ પૂરી પાડે છે.
(b) સેન્ટ્રલ ડિપોઝીટરી સર્વિસિસ લિમિટેડ (CDSL):
સેન્ટ્રલ ડિપોઝીટરી સર્વિસિસ (ઇન્ડિયા) લિમિટેડ (સી.ડી.એસ.એલ.) ની સ્થાપના મુંબઈ શૅર બજાર (BSE) અને બેન્કોના સહયોગથી ૧૯૯૯ માં કરવામાં આવી હતી.
તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ રોકાણકારોને દેશભરમાં સુવિધાયુક્ત અને સલામત ડિપોઝીટરી સેવાઓ ઑનલાઇન પૂરી પાડવાનો છે.
તે તેની સાથે નોંધાયેલા પાર્ટિસિપન્ટ્સની યાદી પોતાની વેબસાઇટ પર પ્રસિદ્ધ કરે છે.
એન.એસ.ડી.એલ. ની જેમ સી.ડી.એસ.એલ. પણ રોકાણકારોના ઇલેક્ટ્રોનિક ખાતાઓની જાળવણી અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે.
(c) સેબી (SEBI - Securities and Exchange Board of India):
સેબી એ ભારતમાં શૅર બજારો અને જામીનગીરી બજારનું નિયમન કરતી કાયદેસરની સર્વોચ્ચ સંસ્થા છે.
‘સિક્યુરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઇન્ડિયા ધારો, ૧૯૯૨’ અન્વયે ૩૦ જાન્યુઆરી, ૧૯૯૨ ના રોજ તે કાયદેસર રીતે અસ્તિત્વમાં આવી. તેની મુખ્ય ઓફિસ મુંબઈમાં છે.
મુખ્ય હેતુઓ: (૧) રોકાણકારોના હિતોનું રક્ષણ કરવું, (૨) જામીનગીરી બજારના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું, અને (૩) જામીનગીરી બજારનું યોગ્ય નિયમન કરવું.
મુખ્ય કાર્યો: શૅરબજારની કામગીરીનું નિરીક્ષણ કરવું, દલાલો અને મધ્યસ્થીઓની નોંધણી તથા નિયમન કરવું, કપટયુક્ત અને ગેરકાયદેસર વેપાર અટકાવવા, મ્યુચ્યુઅલ ફંડનું નિયંત્રણ કરવું, અને કંપનીઓના જોડાણ કે હસ્તગત (Take-over) પર દેખરેખ રાખવી.
આજના સમયમાં શૅર બજારમાં સ્ક્રીન આધારિત ઓનલાઇન ઇલેક્ટ્રોનિક વેપાર પ્રથા (જેવી કે NEAT અને BOLT) અમલમાં છે, જેના દ્વારા ખરીદ-વેચાણની પ્રક્રિયા નીચે મુજબ થાય છે:
ડિમેટ ખાતું ખોલાવવું: રોકાણકારે જામીનગીરીઓના ઓનલાઇન વેપાર માટે ડિપોઝીટરી પાર્ટિસિપન્ટ (DP) પાસે ફરજિયાત ડિમેટ ખાતું ખોલાવવું પડે છે.
ખરીદ-વેચાણનો ઓર્ડર: રોકાણકારે દલાલને કઈ જામીનગીરી ખરીદવી કે વેચવી છે તેનો ઓર્ડર આપવો પડે છે. ઓર્ડરમાં મર્યાદિત ઓર્ડર (Limited Order) અથવા બજાર ઓર્ડર (Market Order) આપી શકાય છે.
ઓર્ડરનો અમલ: દલાલ ગ્રાહક પાસેથી મળેલા ઓર્ડર મુજબ શૅરબજારના ટ્રેડિંગ ટર્મિનલ પર ઓર્ડર મૂકી સોદો પાર પાડે છે.
કરારનોંધ (Contract Note): સોદો થયાના ૨૪ કલાકમાં દલાલ ગ્રાહકને સોદાની પુષ્ટિ કરતી 'કરારનોંધ' મોકલે છે જેમાં ભાવ, દલાલી અને કરવેરાની વિગત હોય છે.
સોદાની પતાવટ: મુંબઈ શૅર બજારમાં પતાવટ ગૃહ દ્વારા અને નેશનલ સ્ટોક એક્સચેન્જમાં NSCCL દ્વારા સોદાની પતાવટ થાય છે (સામાન્ય રીતે T+1 અથવા T+2 દિવસમાં).
રકમની ચૂકવણી અને જામીનગીરીની સોંપણી (Pay-In અને Pay-Out): ખરીદીના કિસ્સામાં પે-ઇન ના દિવસે રકમ ચૂકવવી પડે છે અને પે-આઉટના દિવસે ડિમેટમાં શૅર જમા થાય છે. વેચાણના કિસ્સામાં શૅરની સોંપણી કરી પે-આઉટના દિવસે ખાતામાં નાણાં જમા થાય છે.
સોદાની પતાવટની જાણ: બેન્ક ખાતા અને ડિમેટ ખાતાના ઇલેક્ટ્રોનિક વ્યવહારો દ્વારા ગ્રાહકને સોદાની પતાવટની જાણ ઓનલાઇન મળી જાય છે.