ધોરણ 12 | విષય: bhugol
વિભાજિત વર્તુળ આલેખ (Pie or Divided Circle Diagram) એ આંકડાકીય માહિતી દર્શાવવાની એક વિશિષ્ટ અને ચિત્રાત્મક પદ્ધતિ છે.
મૂળભૂત ખ્યાલ: આ પદ્ધતિમાં પ્રથમ એક વર્તુળ દોરવામાં આવે છે. દર્શાવવાની વિગતોના પ્રમાણને આધારે તે વર્તુળના પેટા વિભાગો (ખંડો) પાડવામાં આવે છે. પ્રત્યેક વિભાગ કુલ માહિતીનો ચોક્કસ હિસ્સો કે ટકાવારી દર્શાવે છે.
ગણતરીની રીત:
વર્તુળમાં કુલ ખૂણાનો સરવાળો 360∘ અને કુલ ટકાવારી 100% હોય છે.
તેથી, વર્તુળના ખૂણા અને ટકાવારીનો ગુણોત્તર 100360∘=3.6 થાય છે.
માહિતીના પ્રત્યેક ટકાવારી મૂલ્યને 3.6 વડે ગુણવાથી વર્તુળમાં દર્શાવવા માટેનો ખૂણો (અંશ) પ્રાપ્ત થાય છે.
આલેખ દોરવાના નિયમો:
સામાન્ય રીતે ખૂણાઓને ઘડિયાળના 12:00 વાગ્યાના સ્થાનથી શરુ કરીને ઘડિયાળના કાંટાની દિશામાં (Clockwise) મોટા મૂલ્યથી નાના મૂલ્ય તરફ દોરવામાં આવે છે.
પ્રત્યેક પેટા વિભાગને એકબીજાથી જુદા પાડવા માટે સ્વતંત્ર શેડ (Shade), ડિઝાઈન અથવા રંગ આપવામાં આવે છે.
ઉપયોગિતા: જમીન ઉપયોગ (Land Use), રાષ્ટ્રીય આવકના સ્ત્રોતો, બજેટની ફાળવણી કે ખેતીવાડીના ઉત્પાદનની વિગતો સરખામણી સાથે દર્શાવવા માટે આ પદ્ધતિ ખૂબ જ ઉપયોગી છે.
કેટલાક ભૌગોલિક આંકડા એવા સ્વરૂપના હોય છે કે જેને દર્શાવવા માટે રેખા અને સ્તંભ બંને ચિહ્નોનો એક સાથે ઉપયોગ કરવો વધુ આકર્ષક અને અસરકારક બને છે. આવા આલેખને રેખા અને સ્તંભ (મિશ્ર) આલેખ કહે છે.
મુખ્ય વિશેષતા:
આ આલેખમાં એક જ ફલક (ગ્રાફ) પર બે જુદી જુદી ભૌગોલિક વિગતો એકસાથે દર્શાવવામાં આવે છે.
સામાન્ય રીતે આલેખની ડાબી બાજુની Y-અક્ષ પર વરસાદ (મિલીમીટર/સેન્ટીમીટરમાં) સ્તંભ સ્વરૂપે દર્શાવાય છે, અને જમણી બાજુની Y-અક્ષ પર તાપમાન (∘C કે ∘F માં) રેખા સ્વરૂપે દર્શાવાય છે.
X-અક્ષ પર વર્ષના ૧૨ માસ દર્શાવવામાં આવે છે.
ઉપયોગિતા:
ખાસ કરીને કોઈ પણ સ્થળના સરેરાશ માસિક તાપમાન અને વરસાદના આંકડા દર્શાવવા માટે આ પદ્ધતિ સૌથી વધુ વપરાય છે (દા.ત., મુંબઈનું વર્ષ દરમિયાનનું તાપમાન અને વરસાદ).
આ આલેખ પરથી તાપમાન અને વરસાદ વચ્ચેનો સંબંધ, સૌથી વધુ/ઓછો વરસાદ કે તાપમાન ધરાવતા મહિનાઓ અને તે સ્થળની આબોહવાની પરિસ્થિતિનો ત્વરિત ખ્યાલ આવી જાય છે.
જે આલેખમાં કોઈ ચોક્કસ વિગતની ગતિશીલતા (Movement) નું સૂચન થતું હોય તેને પ્રવાહ આલેખ (Flow Diagram) કહે છે.
મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ:
બે મહત્વની બાબતોનું સૂચન: પ્રવાહ આલેખ એકસાથે બે બાબતો સ્પષ્ટ કરે છે:
હેરફેર કે ગતિની દિશા.
વસ્તુઓનું પ્રમાણ કે માનવ/વાહનોની સંખ્યા.
નકશાનો આધાર: આ આલેખ માટે સંબંધિત પ્રદેશના ભૌગોલિક નકશાને પૃષ્ઠભૂમિ (Base map) તરીકે વાપરવો જરૂરી છે.
રેખાઓની સઘનતા (પહોળાઈ): બે સ્થળો કે પ્રદેશો વચ્ચે દોરવામાં આવતી રેખાઓની સંખ્યા અથવા પટ્ટાની પહોળાઈ હેરફેરની તીવ્રતા દર્શાવે છે. જો અવરજવર કે પ્રવાહ વધુ હોય તો રેખાઓ/પટ્ટો વધુ પહોળો દોરવામાં આવે છે અને જો હેરફેર ઓછી હોય તો પાતળી રેખા દોરાય છે.
ઉપયોગ: માનવીઓનું સ્થળાંતર, કાચા માલ તથા ઉત્પાદિત વસ્તુઓની હેરફેર, વાહન વ્યવહારનો પ્રવાહ (રેલવે, વિમાન સેવા કે માર્ગ પરિવહન) દર્શાવવા માટે આ પદ્ધતિ ઉપયોગી છે (દા.ત., ગુજરાતમાંથી બહાર જતી વિવિધ વિમાન સેવાઓ દર્શાવતો આલેખ).
કુલ ઉત્પાદન = 45+30+10+8+7=100 ટન
| કૃષિપાક | ઉત્પાદન (ટનમાં) | ટકાવારી (%) | કેન્દ્રીય ખૂણો (ટકાવારી×3.6∘) |
|---|---|---|---|
| ઘઉં | 45 | 45% | 45×3.6∘=162.0∘ |
| કપાસ | 30 | 30% | 30×3.6∘=108.0∘ |
| જુવાર | 10 | 10% | 10×3.6∘=36.0∘ |
| મગફળી | 08 | 8% | 8×3.6∘=28.8∘ |
| મગ | 07 | 7% | 7×3.6∘=25.2∘ |
| કુલ | 100 | 100% | 360∘ |
અનુકૂળ ત્રિજ્યા (જેમ કે 3 થી 4 cm) વાળું એક વર્તુળ દોરો.
વર્તુળના કેન્દ્રથી 12:00 વાગ્યાની દિશામાં (ઉપરની તરફ) એક ત્રિજ્યા દોરો.
કોણમાપક (Protractor) નો ઉપયોગ કરીને ક્રમાનુસાર નીચે મુજબના ખૂણા બનાવો:
ઘઉં: 162∘
કપાસ: 108∘
જુવાર: 36∘
મગફળી: 28.8∘
મગ: 25.2∘
દરેક ખંડમાં સંબંધિત પાકનું નામ, ટકાવારી લખો તથા તેને અલગ પાડવા માટે વિવિધ રંગ અથવા શેડ આપો.
સ્તંભ આલેખમાં માહિતી મુખ્યત્વે ત્રણ રીતે દર્શાવી શકાય છે:
સાદો સ્તંભ આલેખ: એક જ પ્રકારની વિગત દર્શાવવા માટે (દા.ત., વિવિધ રાજ્યોની કુલ વસ્તી).
સંયુક્ત કે પાસપાસેનો સ્તંભ આલેખ: એક કરતા વધુ સરખામણી કરવા યોગ્ય વિગતો દર્શાવવા માટે (દા.ત., ઑલિમ્પિકમાં દેશોએ મેળવેલા સુવર્ણ, રજત અને કાંસ્ય ચંદ્રકો).
વિભાજિત સ્તંભ આલેખ: એક જ સ્તંભમાં વિવિધ વિગતોના પેટા વિભાગો પાડીને દર્શાવવા માટે.
સમમૂલ્ય પદ્ધતિ માહિતીનું સતત અને અવિરત વિતરણ (Continuous Distribution) તેમજ પ્રદેશમાં રહેલું સમાન મૂલ્ય કે તીવ્રતાનું લક્ષણ દર્શાવે છે.
આ પદ્ધતિમાં એકસરખું મૂલ્ય ધરાવતા સ્થળોને જોડતી રેખાઓ (જેમ કે તાપમાન માટે સમતાપ રેખા, વરસાદ માટે સમવર્ષા રેખા, કે ઊંચાઈ માટે સમોચ્ચતા રેખા) દોરવામાં આવે છે.