ધોરણ 12 | విષય: bhugol
આજના આધુનિક યુગમાં કમ્પ્યૂટર અને વિશેષ સૉફ્ટવેરના ઉપયોગથી નકશા નિર્માણ ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી ફેરફારો આવ્યા છે. કમ્પ્યૂટર દ્વારા નકશા બનાવવાથી થતા મુખ્ય ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:
સમય અને શ્રમની બચત: પરંપરાગત પદ્ધતિની સરખામણીમાં કમ્પ્યૂટર સૉફ્ટવેરની મદદથી ખૂબ જ ઓછા સમયમાં અને ઓછી મહેનતે નકશા તૈયાર કરી શકાય છે.
આર્થિક ફાયદો: કમ્પ્યૂટરથી નકશા બનાવવાનો ખર્ચ ઓછો આવે છે અને તેનું પુનઃઉત્પાદન સરળતાથી કરી શકાય છે.
ચોકસાઈ અને ગુણવત્તા: કમ્પ્યૂટર દ્વારા બનતા નકશામાં ચોક્કસ પરિમાણ (Scale) જળવાઈ રહે છે, જેથી વિગતો વધુ ચોક્કસ, સ્પષ્ટ અને સ્વીકાર્ય બને છે.
આકર્ષક અને રંગીન રજૂઆત: સૉફ્ટવેરમાં ઉપલબ્ધ વિવિધ તરાહ (Patterns), ડિઝાઈન, છાયા (Shades) અને રંગોના ઉપયોગથી નકશા વધુ આકર્ષક બનાવી શકાય છે.
સરળ સુધારો (Modification): નકશામાં જરૂરિયાત મુજબ ગમે ત્યારે સરળતાથી સુધારા-વધારા કે ફેરફાર કરી શકાય છે.
ડેટા સંગ્રહ અને પુનઃનિર્માણ: માહિતીસભર આંકડા કમ્પ્યૂટરમાં સુરક્ષિત સંગ્રહિત રહેતા હોવાથી ભવિષ્યમાં તેમાં ફેરફાર કરીને ઝડપથી નવો નકશો તૈયાર કરી શકાય છે.
આજના આધુનિક યુગમાં કમ્પ્યૂટર અને વિશેષ સૉફ્ટવેરના ઉપયોગથી નકશા નિર્માણ ક્ષેત્રે ક્રાંતિકારી ફેરફારો આવ્યા છે. કમ્પ્યૂટર દ્વારા નકશા બનાવવાથી થતા મુખ્ય ફાયદાઓ નીચે મુજબ છે:
સમય અને શ્રમની બચત: પરંપરાગત પદ્ધતિની સરખામણીમાં કમ્પ્યૂટર સૉફ્ટવેરની મદદથી ખૂબ જ ઓછા સમયમાં અને ઓછી મહેનતે નકશા તૈયાર કરી શકાય છે.
આર્થિક ફાયદો: કમ્પ્યૂટરથી નકશા બનાવવાનો ખર્ચ ઓછો આવે છે અને તેનું પુનઃઉત્પાદન સરળતાથી કરી શકાય છે.
ચોકસાઈ અને ગુણવત્તા: કમ્પ્યૂટર દ્વારા બનતા નકશામાં ચોક્કસ પરિમાણ (Scale) જળવાઈ રહે છે, જેથી વિગતો વધુ ચોક્કસ, સ્પષ્ટ અને સ્વીકાર્ય બને છે.
આકર્ષક અને રંગીન રજૂઆત: સૉફ્ટવેરમાં ઉપલબ્ધ વિવિધ તરાહ (Patterns), ડિઝાઈન, છાયા (Shades) અને રંગોના ઉપયોગથી નકશા વધુ આકર્ષક બનાવી શકાય છે.
સરળ સુધારો (Modification): નકશામાં જરૂરિયાત મુજબ ગમે ત્યારે સરળતાથી સુધારા-વધારા કે ફેરફાર કરી શકાય છે.
ડેટા સંગ્રહ અને પુનઃનિર્માણ: માહિતીસભર આંકડા કમ્પ્યૂટરમાં સુરક્ષિત સંગ્રહિત રહેતા હોવાથી ભવિષ્યમાં તેમાં ફેરફાર કરીને ઝડપથી નવો નકશો તૈયાર કરી શકાય છે.
કમ્પ્યૂટર સિસ્ટમ મુખ્યત્વે બે ઘટકોથી બનેલી છે: હાર્ડવેર અને સૉફ્ટવેર.
વ્યાખ્યા: કમ્પ્યૂટરના જે ભૌતિક સાધનોને સ્પર્શ કરી શકાય તથા જોઈ શકાય તેને હાર્ડવેર કહે છે.
સામાન્ય સાધનો: કી-બોર્ડ, માઉસ, મોનિટર, પ્રિન્ટર, પ્રોસેસિંગ યુનિટ (CPU), પેનડ્રાઈવ વગેરે.
ભૂગોળ અને નકશાંકન માટે વિશિષ્ટ હાર્ડવેર:
ડીજીટાઈઝર (Digitizer): નકશા તૈયાર કરવા ચોક્કસ સ્થાન (Point) કે ક્ષેત્ર (Area)ની માહિતીને અક્ષાંશ-રેખાંશના સંદર્ભમાં યામ (Coordinates) તરીકે ઉમેરવા માટે.
સ્કેનર (Scanner): નકશાની મુદ્રિત (કાગળ પરની) માહિતીને ડીજીટલ સ્વરૂપે કમ્પ્યૂટરમાં ઉમેરવા માટે.
પ્લોટર (Plotter): કમ્પ્યૂટરમાં તૈયાર કરેલા નકશાને વિશાળ કદમાં મુદ્રિત (Print) કરવા માટે (દા.ત., ભીંત નકશા, તોપોશીટ્સ).
વ્યાખ્યા: કમ્પ્યૂટરમાં ચોક્કસ કાર્ય પાર પાડવા માટે આપવામાં આવતી સંગ્રહિત પ્રોગ્રામ્સ કે સૂચનાઓની શ્રેણીને સૉફ્ટવેર કહે છે.
સામાન્ય સૉફ્ટવેર: MS Office, Open Office, વિન્ડોઝ કે લિનક્સ ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ, મોઝિલા ફાયરફોક્સ વગેરે.
ભૂગોળ અને નકશાંકન માટેના સૉફ્ટવેર:
ઈમેજ પ્રોસેસિંગ માટે: ERDAS Imagine, ENVI.
નકશા અને આલેખ નિર્માણ માટે: GRASS-GIS, ArcView, Geo-Media, Gram++, I-GIS, SPSS, MS Excel, Open Office Calc વગેરે.
પરિચય: GPS એ યુ.એસ.એ. (USA) ના લશ્કર દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી વૈશ્વિક સ્થળનિર્ધારિત અને રેડિયો નૌકાયન પ્રણાલી છે.
કાર્યપદ્ધતિ:
પૃથ્વીની આસપાસ કક્ષામાં ૨૪ સતત કાર્યશીલ ઉપગ્રહો ગોઠવાયેલા છે. પ્રત્યેક ઉપગ્રહનો પરિભ્રમણ સમય ૧૨ કલાકનો છે.
આ સિસ્ટમ ત્રિકોણીયન (Triangulation) પદ્ધતિ પર કાર્ય કરે છે, જે ઉપકરણનું સ્થાન નક્કી કરે છે.
ઉપગ્રહોમાંથી મોકલાતા રેડિયો તરંગો ભૂમિ નિયંત્રણ કેન્દ્રો દ્વારા ઝીલાય છે અને પુનઃપ્રસ્થાપિત થઈ વપરાશકર્તાના GPS ઉપકરણ સુધી પહોંચે છે.
મુખ્ય ઉપયોગો:
અજાણ્યા પ્રદેશોમાં રસ્તો શોધવા માટે (ટ્રેકર્સ અને સાહસિકો માટે વરદાનરૂપ).
ઓટોમેટિક વાહનોના માર્ગનિર્દેશન અને વાહનોના લોકેશન ટ્રેકિંગ માટે.
નકશા આલેખન અને લશ્કરી કામગીરીમાં.
કટોકટી કે આપત્તિના સમયે અસરગ્રસ્તનું ચોક્કસ સ્થાન જાણી રાહત બચાવ કામગીરી માટે.
સેલફોનમાં સમય અને ટાઈમઝોન આપોઆપ બદલવા તથા ગુનેગારોને ટ્રેક કરવા માટે.
Open Office Calc કે MS Excel જેવા સ્પ્રેડશીટ પ્રોગ્રામની મદદથી સ્તંભ આલેખ તૈયાર કરવાના સોપાનો નીચે મુજબ છે:
પ્રોગ્રામ શરૂ કરવો: સૌપ્રથમ કમ્પ્યૂટરમાં Calc પ્રોગ્રામ શરૂ કરો.
ડેટા એન્ટ્રી: વર્કશીટના રો (Row) અને કોલમ (Column) માં જરૂરી આંકડાકીય માહિતી દર્શાવો અને તેને માઉસ વડે પસંદ (Select) કરો.
ચાર્ટ વિઝાર્ડ (Chart Wizard): સ્ટાન્ડર્ડ ટૂલબાર પર આવેલા Chart બટન પર ક્લિક કરવાથી ચાર્ટ વિઝાર્ડ ખુલશે.
ચાર્ટનો પ્રકાર પસંદ કરવો (Step 1): પહેલા સોપાનમાં ચાર્ટના વિવિધ પ્રકારોમાંથી Column (સ્તંભ) આલેખ પસંદ કરો.
ડેટા રેન્જ અને સિરીઝ (Step 2 & 3): પસંદ કરેલી માહિતીનો વિસ્તાર (Data Range) અને ડેટા સિરીઝ ચકાસો. જરૂર મુજબ તેમાં સુધારો કરો.
વિગતો ઉમેરવી (Step 4): આલેખનું શીર્ષક (Title), પેટા શીર્ષક (Sub-Title), X-અક્ષ અને Y-અક્ષના નામ ઉમેરો તથા લિજન્ડ (Legend) નું સ્થાન નક્કી કરી Finish બટન પર ક્લિક કરો.
પરિણામ: આલેખ સ્ક્રીન પર તૈયાર થઈ જશે. તેને File -> Save વિકલ્પથી સંગ્રહિત કરી શકાય છે.
રાસ્ટર ડેટા (Raster Data): પિક્સલ (Pixels) થી બનેલી ચિત્રાત્મક માહિતી, જેમ કે સ્કેન કરેલા નકશા કે સેટેલાઈટ ઈમેજ.
વેક્ટર ડેટા (Vector Data): બિંદુ, રેખા કે બહુકોણ દ્વારા દિશા અને પરિમાણ દર્શાવતી માહિતી, જેમ કે શેરી, નદી, રેલમાર્ગ કે તળાવ.