ધોરણ 12 | విષય: bhugol
પ્રાચીન જીવનશૈલી: આદિયુગમાં પૃથ્વી પરના તમામ માનવો શિકારી અને સંગ્રાહક તરીકે જીવતા હતા. આ અર્થવ્યવસ્થામાં લોકો ખોરાકની શોધમાં એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ ભટકતું જીવન ગાળતા હતા.
સાધનો અને પોશાક: તેઓ પથ્થરમાંથી બનાવેલા સાધનો વડે શિકાર કરતા, વૃક્ષોનાં વલ્કલ (છાલ) અને પાંદડાં કે ચામડાંના વસ્ત્રો પહેરતા અને જંગલી સામગ્રીમાંથી રહેઠાણ બનાવતા.
જીવનનિર્વાહ: * ઉષ્ણકટિબંધના લોકો શિકાર કરવા ઉપરાંત કંદમૂળ, ફળો અને પાંદડાં એકઠા કરતા.
સમુદ્રકિનારે વસતા લોકો મત્સ્યયન દ્વારા પોષણ મેળવતા.
તેઓ પર્યાવરણમાં કોઈ ફેરફાર કર્યા વગર સ્વાશ્રયી જીવન જીવતા.
વર્તમાન વિસ્તારો: આજે પણ વિશ્વના કેટલાક મર્યાદિત ભાગોમાં આ પ્રવૃત્તિ જોવા મળે છે:
ઑસ્ટ્રેલિયાના બ્લેક ફેલોઝ
આફ્રિકાના પિગ્મી અને બુશમેન
અલાસ્કાના એસ્કિમો
યુરોપના લેપ લોકો
દક્ષિણ ભારતના પાલિયાન અને મલેશિયાના સેમાંગ લોકો.
આર્થિક પ્રવૃત્તિના પ્રકારો: જે પ્રવૃત્તિથી માનવીને આવક થાય તેને આર્થિક પ્રવૃત્તિ કહે છે. તેના પાંચ પ્રકાર છે: (1) પ્રાથમિક, (2) દ્વિતીયક, (3) તૃતીયક, (4) ચતુર્થક અને (5) પંચમ પ્રવૃત્તિ.
પ્રાથમિક પ્રવૃત્તિ:
અર્થ: કુદરતી સંસાધનો (ભૂમિ, જળ, વનસ્પતિ, ખનીજો) નો સીધો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિઓને પ્રાથમિક પ્રવૃત્તિ કહે છે.
મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓ: શિકાર કરવો, વન્ય પેદાશો એકઠી કરવી, પશુપાલન, ખેતી, મત્સ્યયન અને ખનન.
વિશેષતા: વિકાસશીલ દેશોમાં મોટા ભાગની વસ્તી (લગભગ 65% થી વધુ) આ પ્રવૃત્તિમાં રોકાયેલી છે, જ્યારે વિકસિત દેશોમાં 5% થી ઓછા લોકો આમાં જોડાયેલા છે. આ પ્રવૃત્તિ કરનારા શ્રમિકોને 'રેડ કોલર શ્રમિક' કહેવામાં આવે છે.
ખેતી: આશરે 12000 વર્ષ પહેલાં ખેતીની શરૂઆત થઈ હતી. બધી જ પ્રાથમિક પ્રવૃત્તિઓમાં ખેતી સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. વિશ્વની આશરે અડધી વસ્તી ખેતી પર આધારિત છે. ખેતીના વિકાસથી માનવીનું સ્થાયી ગ્રામીણ જીવન શરૂ થયું.
ખેતી આધારિત આનુષંગિક પ્રવૃત્તિઓ:
પશુપાલન દ્વારા દૂધ અને દૂધની બનાવટો તૈયાર કરવી.
પશુ-પક્ષીઓનો ઉછેર કરી ઊન, ચામડું, માંસ અને ઈંડાં મેળવવા.
બાગાયતી પાકો પર આધારિત અથાણાં, મુરબ્બા અને શરબત જેવા ખાદ્ય પ્રસંસ્કરણ ઉત્પાદનો.
ફૂલોની ખેતીમાંથી સુગંધિત દ્રવ્યો અને ઔષધિઓ બનાવવી.
મધમાખી ઉછેર (મધ ઉત્પાદન) અને શેતૂરની ખેતી દ્વારા રેશમના કીડા ઉછેરવા.
ખેત તલાવડી કે ડાંગરની ક્યારીઓમાં મત્સ્ય ઉછેર કરવો.
તેલીબિયાંનું પીલાણ કરી તેલ તૈયાર કરવું.
ઉદ્યોગોનું વર્ગીકરણ મુખ્યત્વે તેમના કદ અને રોકાણના આધારે ત્રણ ભાગમાં થાય છે:
ગૃહઉદ્યોગ (કુટિર ઉદ્યોગ):
સૌથી નાનું સ્વરૂપ. કારીગર પોતાના પરિવારની મદદથી ઘરે જ સામાન્ય સાધનો વડે સ્થાનિક કાચા માલમાંથી વસ્તુઓ બનાવે છે.
ઉદાહરણ: માટીના વાસણો, ચટાઈ, ફર્નિચર, બૂટ-ચંપલ, ઘરેણાં વગેરે.
લઘુ ઉદ્યોગ:
સ્થાનિક કે બહારથી કાચો માલ મેળવી યંત્રો અને કુશળ કારીગરોની મદદથી ઉત્પાદન કરાય છે. ગૃહઉદ્યોગ કરતા આનું કદ મોટું હોય છે.
ઉદાહરણ: રમકડાં, કાપડ, ખાદ્યતેલ અને ફર્નિચરનું ઉત્પાદન.
મોટા પાયાના ઉદ્યોગ:
આ ઉદ્યોગોમાં ભારે યંત્રસામગ્રી, વધુ મૂડી, વિશાળ બજાર, વીજળી, પાકા રસ્તા, કુશળ શ્રમિકો અને જટિલ વ્યવસ્થાતંત્રની જરૂર પડે છે.
ઉદાહરણ: લોખંડ-પોલાદ ઉદ્યોગ, પેટ્રોરસાયણ, ઓટોમોબાઈલ્સ અને સિમેન્ટ ઉદ્યોગ.
વૈજ્ઞાનિક અભિગમ: વ્યાપારિક પશુપાલન અસ્થાયી પશુપાલન કરતાં વધુ વ્યવસ્થિત, મૂડીપ્રધાન અને વૈજ્ઞાનિક છે.
એક જ પ્રકારના પશુઓ: આમાં કોઈ એક જ પ્રકારના પશુઓ (ગાય, ઘેટાં, બકરાં, મરઘાં-બતકાં) પાળવામાં આવે છે.
ઉત્પાદન અને નિકાસ: દૂધ, માંસ, ઊન, ચામડું અને ઈંડાંનું મોટા પાયે ઉત્પાદન કરી ડબ્બાબંદ કરીને વૈશ્વિક બજારમાં નિકાસ કરાય છે.
સંભાળ: પશુઓની ઉત્તમ ઓલાદો, રોગ નિયંત્રણ, પશુચિકિત્સક સારવાર અને પૌષ્ટિક આહાર પર વિશેષ ધ્યાન અપાય છે.
મુખ્ય દેશો: ન્યૂઝીલેન્ડ, ઓસ્ટ્રેલિયા, આર્જેન્ટિના, યુ.એસ.એ., ભારત અને ડેન્માર્ક.
પશુપાલન દ્વારા દૂધ અને દૂધની બનાવટો તૈયાર કરવી.
પશુ-પક્ષીઓનો ઉછેર કરી ઊન, ચામડું, માંસ અને ઈંડાં મેળવવા.
બાગાયતી પાકો પર આધારિત અથાણાં, મુરબ્બા અને શરબત જેવા ખાદ્ય પ્રસંસ્કરણ ઉત્પાદનો.
ફૂલોની ખેતીમાંથી સુગંધિત દ્રવ્યો અને ઔષધિઓ બનાવવી.
મધમાખી ઉછેર (મધ ઉત્પાદન) અને શેતૂરની ખેતી દ્વારા રેશમના કીડા ઉછેરવા.
ખેત તલાવડી કે ડાંગરની ક્યારીઓમાં મત્સ્ય ઉછેર કરવો.
તેલીબિયાંનું પીલાણ કરી તેલ તૈયાર કરવું.
| તફાવતનો મુદ્દો | અસ્થાયી પશુપાલન | વ્યાપારિક પશુપાલન |
|---|---|---|
| સ્વરૂપ | કુદરતી વનસ્પતિ પર આધારિત અને સ્થળાંતરિત જીવન. | એક જ સ્થળે વૈજ્ઞાનિક અને મૂડીપ્રધાન પદ્ધતિ. |
| હેતુ | માત્ર પોતાના જીવનનિર્વાહ માટે. | પશુપેદાશોની વેચાણ/નિકાસ કરી આવક મેળવવા. |
| પશુઓની જાત | એક સાથે અનેક પ્રકારના પશુઓ પાળવામાં આવે છે. | મુખ્યત્વે કોઈ એક જ પ્રકારના વિશિષ્ટ પશુઓ પાળવામાં આવે છે. |
| વિસ્તાર | આફ્રિકાના રણપ્રદેશો, એશિયાના ઉચ્ચપ્રદેશો. | ન્યૂઝીલેન્ડ, ઓસ્ટ્રેલિયા, યુ.એસ.એ., ડેન્માર્ક. |
સાધનોની જરૂરિયાત: આ ઉદ્યોગો માટે ખૂબ વધારે મૂડીરોકાણ, આધુનિક યંત્રો, ઉચ્ચ કૌશલ્ય ધરાવતા શ્રમિકો, વીજળી, પાણી અને રેલ/માર્ગ પરિવહન જરૂરી છે.
ઉત્પાદન ક્ષમતા: વિશાળ બજારો માટે મોટા પ્રમાણમાં ગુણવત્તાયુક્ત ઉત્પાદન કરવામાં આવે છે.
મુખ્ય ઉદ્યોગો: લોખંડ-પોલાદ, સિમેન્ટ, ઓટોમોબાઈલ્સ અને પેટ્રોકેમિકલ્સ.
મહત્ત્વ: ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી વિકસિત દેશોના આર્થિક વિકાસમાં આ ઉદ્યોગોનો મોટો ફાળો છે.
અર્થ: ભૂ-ભાગમાંથી ખનીજો મેળવવા માટે જમીન પર ખોદકામ કરવું, સુરંગો બનાવવી કે ઊંડા શારકામ કરવાની પ્રક્રિયાને ખનન કહે છે.
પ્રકારો: (1) પૃષ્ઠીય (ધરાતલીય) ખનન અને (2) ભૂમિગત ખનન.
આ પ્રવૃત્તિમાં પ્રાથમિક ક્ષેત્રના કાચા માલનું મૂલ્યવાન તૈયાર માલમાં રૂપાંતર કરવામાં આવે છે.
તે યંત્રો, ઊર્જાના સાધનો અને માનવશ્રમના ઉપયોગથી થાય છે.
પ્રાકૃતિક સંસાધનોનું આર્થિક મૂલ્ય વધારી દે છે.