ધોરણ 12 | విષય: bhugol
માનવીને પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાઓને તૃતીયક પ્રવૃત્તિ કહે છે. આમાં કોઈ ચીજવસ્તુનું ઉત્પાદન થતું નથી, પરંતુ નિશ્ચિત રકમ કે વેતનના બદલામાં સેવાઓ આપવામાં આવે છે. તેના મુખ્ય વિભાગો નીચે મુજબ છે:
વ્યાપાર વિષયક સેવાઓ: ખરીદ અને વેચાણની પ્રવૃત્તિ દ્વારા આર્થિક લાભ મેળવવાનો હેતુ. આમાં જથ્થાબંધ અને છૂટક વેપાર, સમારકામ તથા સૌંદર્ય પ્રસાધનની સેવાઓનો સમાવેશ થાય છે.
પરિવહન સેવાઓ: કાચો કે તૈયાર માલ અને મુસાફરોની હેરફેર. સડક, રેલવે, જળમાર્ગ અને હવાઈ માર્ગ દ્વારા આ સેવાઓ પૂરી પાડવામાં આવે છે.
સંચાર સેવાઓ: શબ્દો, સંદેશાઓ અને વિચારોની આપ-લે. ટપાલ, ટેલિફોન, મોબાઈલ, ઈન્ટરનેટ તેમજ સમૂહ માધ્યમો (રેડિયો, દૂરદર્શન, સમાચારપત્રો) નો સમાવેશ થાય છે.
મનોરંજન સેવાઓ: ફિલ્મો, દૂરદર્શન, નાટક, સંગીત, સાહિત્ય અને પ્રવાસ-પર્યટન જેવી સેવાઓ જે માનસિક તણાવ દૂર કરી આનંદ આપે છે.
વાણિજ્ય સેવાઓ: જાહેરાતો, કાયદાકીય સલાહ (વકીલો), બેંકિંગ, જનસંપર્ક, હિસાબનીશ (Accountant) અને કારકુનની સેવાઓ જે ઉત્પાદન અને વેપારને મદદ કરે છે.
સ્વાસ્થ્ય અને શિક્ષણ સેવાઓ: શાળાઓ, કોલેજો, આરોગ્ય કેન્દ્રો અને હોસ્પિટલો દ્વારા અપાતી સેવાઓ જે સાક્ષરતા અને તંદુરસ્તી વધારે છે.
સમાજ કલ્યાણ અને નાણાકીય સેવાઓ: મહિલા મંડળો અને સામાજિક સંગઠનો દ્વારા જાગૃતિ ઝુંબેશ, તેમજ બેંકો, વીમા કંપનીઓ અને ટપાલ કચેરીઓ દ્વારા બચત સાચવવાની સેવાઓ.
અર્થ: 'ચતુર્થક પ્રવૃત્તિ' નો સંબંધ ઉચ્ચ બૌદ્ધિક વ્યવસાયો સાથે છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ચિંતન, સંશોધન, જ્ઞાનનું ઉત્પાદન અને વિકાસ માટે નવા વિચારો આપવાનો છે.
ચતુર્થક પ્રવૃત્તિઓ:
માહિતીનું પ્રક્રિયાકરણ અને પ્રસારણ: સોફ્ટવેર નિર્માણ, કોમ્પ્યુટર પ્રોગ્રામિંગ, ઈન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી (IT) અને ડેટા પ્રોસેસિંગ.
સંશોધન અને વિકાસ (R&D): વિજ્ઞાન, તબીબી અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્રે નવાં સંશોધનો કરવાં.
ઉચ્ચ સ્તરની સેવાઓ: નાણાકીય સેવાઓ, વીમો, કાયદાકીય અને વિશેષ સલાહકારી સેવાઓ.
માહિતી આધારિત અર્થવ્યવસ્થા: લંડન, ન્યૂયોર્ક અને ટોકિયો જેવાં શહેરો આ પ્રવૃત્તિના વિશ્વ સ્તરીય કેન્દ્રો છે. વિકસિત દેશોમાં આ પ્રવૃત્તિમાં મહિલાઓની ભાગીદારી પણ વધી રહી છે.
અર્થ: ઉચ્ચતમ સ્તરના નિર્ણાયકો, નીતિ નિર્ધારકો અને વિશિષ્ટ ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોની સેવાઓને પંચમ પ્રવૃત્તિ કહેવામાં આવે છે.
મુખ્ય લક્ષણો:
ઉચ્ચ કક્ષાના નિર્ણયકર્તાઓ: આમાં વરિષ્ઠ વ્યાવસાયિકો, સરકારી ઉચ્ચ અધિકારીઓ, રાજકીય અને આર્થિક નીતિ બનાવનારા સલાહકારોનો સમાવેશ થાય છે.
સૂક્ષ્મ બૌદ્ધિક ક્ષમતા: આ સેવાઓ માટે અતિસૂક્ષ્મ શક્તિ, કલ્પનાતીત કૌશલ્ય અને ઊંડા અનુભવની જરૂર પડે છે.
નવા વિચારો અને મૂલ્યાંકન: વર્તમાન વિચારો કે વિચારધારાઓનું પુનઃગઠન કરવું, નવીનતમ ટેકનોલોજીના પ્રયોગો કરવા અને નૂતન દ્રષ્ટિકોણથી મૂલ્યાંકન કરવું.
ઉચ્ચ વેતન: આ પ્રવૃત્તિ સાથે જોડાયેલા લોકો ખૂબ ઊંચો હોદ્દો અને ઊંચું વેતન પ્રાપ્ત કરે છે.
આધુનિક સિદ્ધિઓ: જીનેટિક એન્જિનિયરિંગ, સુપરસોનિક પરિવહન, નેનો ટેકનોલોજી, ચાલક વગરની કાર અને સ્વયંસંચાલિત સિસ્ટમ જેવી બાબતો આ પ્રવૃત્તિની દેન છે.
અર્થ: ઈન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી (IT) એટલે માહિતીનું સંયોજન, પ્રોસેસિંગ, સંગ્રહ અને પ્રસારણ કરવામાં સહાયભૂત થતાં સાધનો અને તકનીકોનો સમૂહ.
મુખ્ય ઘટકો: સૂક્ષ્મ ઇલેક્ટ્રોનિક્સ, કોમ્પ્યુટર, સંદેશાવ્યવહાર, ઉપગ્રહ પ્રણાલી અને ઓપ્ટિક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ.
ઉપયોગિતા: આનો ઉપયોગ વેપાર, તબીબી ક્ષેત્ર, પરિવહન, શિક્ષણ, બેંકિંગ, સંરક્ષણ અને સરકારી કચેરીઓમાં વ્યાપકપણે થાય છે.
સિલિકોન વેલી: IT આધારિત ઉદ્યોગગૃહોના સંકુલને 'સિલિકોન વેલી' કે 'સાયન્સ અને ટેકનોલોજી પાર્ક' કહે છે. બોસ્ટન અને કેલિફોર્નિયા (USA) જાણીતા ઉદાહરણો છે. ભારતમાં બેંગલૂરુ, ગાંધીનગર, હૈદરાબાદ અને પુણે મુખ્ય IT કેન્દ્રો છે.
લાભ: ઈન્ટરનેટના કારણે ઘરે બેસીને કામ કરવું (Work from Home), નાણાકીય સ્થળાંતર, પાસપોર્ટ/વેરાની નોંધણી અને ઝડપી માહિતી સંચાર શક્ય બન્યો છે.
ઉચ્ચસ્તરીય સેવાઓ પંચમ પ્રવૃત્તિ હેઠળ આવે છે.
આ સેવાઓમાં વિવિધ ક્ષેત્રોના વિશિષ્ટ કક્ષાના નિષ્ણાતો, વહીવટી નિર્ણય નિર્ધારકો, કાયદાકીય તથા નીતિ વિષયક સલાહકારોનો સમાવેશ થાય છે.
આ સેવાઓ દેશ કે સંસ્થા માટે નવી નીતિઓ ઘડવામાં, ભવિષ્યની યોજનાઓ બનાવવામાં અને અતિ જટિલ પ્રશ્નોના ઉકેલ લાવવામાં મદદરૂપ બને છે.
અર્થ: ઈન્ફર્મેશન ટેકનોલોજી અને વિજ્ઞાન ક્ષેત્રના ઉચ્ચ સંશોધન તથા ઉત્પાદન સાથે જોડાયેલા વિકસિત ઉદ્યોગગૃહોના સંકુલને વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી પાર્ક (અથવા સિલિકોન વેલી) કહેવામાં આવે છે.
વિશ્વમાં: યુ.એસ.એ. ના બોસ્ટન અને કેલિફોર્નિયા.
ભારતમાં: બેંગલૂરુ, ગાંધીનગર, હૈદરાબાદ અને પુણે.
કારણ: વૈશ્વિક સ્તરે ઉદારીકરણ અને ખાનગીકરણ વધતાં વેપાર, પરિવહન, સંદેશાવ્યવહાર, આરોગ્ય, શિક્ષણ, IT અને બેંકિંગ જેવી સેવાઓની માંગ સતત વધી રહી છે. તેમજ માહિતી સંચાર અને કૌશલ્ય આધારિત નોકરીઓમાં ઉચ્ચ વેતન મળતું હોવાથી સેવા ક્ષેત્રમાં રોજગારી ઝડપથી વધી રહી છે.