ધોરણ 12 | విષય: bhugol
પરિવહનનો અર્થ: માનવી અને ચીજવસ્તુઓની એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે થતી હેરફેરને પરિવહન કહે છે.
વિશ્વના મુખ્ય સડકમાર્ગો:
ઉત્તર અમેરિકા: સડકમાર્ગોનો સૌથી વધુ વિકાસ અહીં થયો છે. પૂર્વ ક્ષેત્રોમાં સૌથી વધુ ગીચતા છે. ટ્રાન્સ-કેનેડિયન ધોરીમાર્ગ (સેંટ જોનથી વેનકુવર) અને અલાસ્કા ધોરીમાર્ગ (એડમોંટનથી એનકરેજ) મુખ્ય છે. ઉપરાંત, ઉત્તર, મધ્ય અને દક્ષિણ અમેરિકાને જોડતો પાન અમેરિકન ધોરીમાર્ગ નિર્માણ હેઠળ છે.
યુરોપ: ઈંગ્લેન્ડ, ફ્રાન્સ અને જર્મની જેવા દેશોમાં ઉત્તમ સડકમાર્ગો છે. જોકે રેલમાર્ગ અને જળમાર્ગો વધુ હોવાથી અહીં લાંબા ધોરીમાર્ગો ઓછા છે.
રશિયા: પશ્ચિમ રશિયાના ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રોમાં સડકો ગીચ છે. પૂર્વમાં આવેલા વ્લાડિવોસ્ટોકને પશ્ચિમના મોસ્કો સાથે સડકમાર્ગ જોડે છે.
ઓસ્ટ્રેલિયા: કિનારાના ભાગોમાં સડકો વિકસી છે. સ્ટુઅર્ટ ધોરીમાર્ગ ઉત્તરના ડાર્વિનને દક્ષિણના મેલબોર્ન સાથે જોડે છે.
આફ્રિકા: એક મુખ્ય ધોરીમાર્ગ અલ્જિયર્સના એટલસ પર્વત અને સહારાના રણને પાર કરી ગીનીના કોનાક્રી સાથે જોડે છે. કૈરો અને કેપટાઉન પણ સડકમાર્ગે જોડાયેલાં છે.
એશિયા (ચીન અને ભારત): ચીનમાં સુંગત્સોથી શાંઘાઈ-બેઈજિંગ અને લ્હાસાથી ચેંગડુંને જોડતા માર્ગો છે. ભારતમાં આધુનિક સડક પ્રણાલી વિશ્વમાં બીજા ક્રમે (યુ.એસ.એ. પછી) આવે છે, જેની લંબાઈ આશરે 46.90 લાખ કિમી છે.
ભારતમાં આશરે 14,477 કિમી લાંબા આંતરિક જળમાર્ગો છે. મુખ્ય રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગો (National Waterways - NW) નીચે મુજબ છે:
રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ-I (NW-1): ગંગા નદીમાં હલ્દિયાથી અલાહાબાદ વચ્ચે આવેલો છે. તેની લંબાઈ 1620 કિમી છે.
રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ-II (NW-2): બ્રહ્મપુત્ર નદીમાં ઘુબુરીથી નાદિયા સુધી આવેલો છે. તેની લંબાઈ 891 કિમી છે.
રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ-III (NW-3): કેરળમાં આવેલી ઉદ્યોગમંડલ નહેર (250 કિમી), ચંપાકાર કેનાલ અને કોટ્ટાપટ્ટનમ્ નહેરનો સમાવેશ થાય છે.
રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ-IV (NW-4): ગોદાવરી અને કૃષ્ણા નદી પર કાકિનાડા અને પુડુચેરી નહેર તથા કાલુવૈલી સરોવર પર બનેલ 1028 કિમી લાંબો માર્ગ.
રાષ્ટ્રીય જળમાર્ગ-V (NW-5): ઓડિશાની બ્રહ્માણી નદીના તાલચર-ધમારા અને છબતિયા-ધમારા જળમાર્ગ, જેની લંબાઈ 585 કિમી છે.
વિશ્વમાં લગભગ 13 લાખ કિમી લંબાઈના રેલમાર્ગો આવેલા છે:
યુરોપ: વિશ્વમાં રેલમાર્ગોની સૌથી વધુ ગીચતા યુરોપમાં (4.40 લાખ કિમી) છે. બેલ્જિયમમાં સૌથી વધુ ગીચ રેલમાર્ગ છે. ફ્રાન્સના પેરિસથી તુર્કીના ઈસ્તંબુલને જોડતો ઓરિએન્ટલ એક્સપ્રેસ રેલમાર્ગ પ્રખ્યાત છે.
એશિયા અને રશિયા: ટ્રાન્સ-સાઈબિરિયન રેલમાર્ગ એશિયા અને યુરોપને જોડતો 9332 કિમી લાંબો આંતરખંડીય માર્ગ છે (સેંટ પીટર્સબર્ગથી વ્લાડિવોસ્ટોક). ભારત, જાપાન અને ચીનમાં રેલ જાળ ગીચ છે.
ઉત્તર અમેરિકા: વિશ્વના કુલ રેલમાર્ગના 40% રેલમાર્ગો અહીં છે. કેનેડાનો કેનેડા-પેસેફિક રેલમાર્ગ વાનકુંવરને હેલીફેક્સ સાથે જોડે છે.
દક્ષિણ અમેરિકા: આશરે 1.12 લાખ કિમી રેલમાર્ગો છે. આર્જેન્ટિનાના પંપાઝ અને બ્રાઝિલના કોફી ઉત્પાદક ક્ષેત્રોમાં વધુ વિકાસ થયો છે.
આફ્રિકા: ખનન પ્રવૃત્તિઓને લીધે આશરે 40 હજાર કિમી રેલમાર્ગો છે (જેમાંથી 18 હજાર કિમી દક્ષિણ આફ્રિકામાં છે). ઝામ્બિયાના તાંબાના ક્ષેત્રથી દાર-અ-સલામ જતો બેંગ્વેલા રેલમાર્ગ મુખ્ય છે.
ઓસ્ટ્રેલિયા: આશરે 40 હજાર કિમી રેલમાર્ગો છે. પશ્ચિમના પર્થને પૂર્વના સિડની સાથે જોડતો ટ્રાન્સ-ઓસ્ટ્રેલિયન રેલમાર્ગ મહત્વનો છે.
ઘરઆંગણાની સેવા: સડકમાર્ગો જ એકમાત્ર એવું માધ્યમ છે જે દરવાજેથી દરવાજે સુધી (Door-to-door) સેવા પૂરી પાડે છે.
ટૂંકા અંતર માટે અનુકૂળ: ટૂંકા અંતરની મુસાફરી અને માલ-સામાનની હેરફેર માટે આ સૌથી સસ્તું અને ઝડપી સાધન છે.
અન્ય માર્ગોના પૂરક: રેલમાર્ગ, હવાઈમાર્ગ અને જળમાર્ગ સુધી પહોંચવા માટે સડકમાર્ગ પૂરક સહાયક તરીકે કામ કરે છે.
ગ્રામીણ અને આર્થિક વિકાસ: કૃષિ, પશુપાલન અને ગ્રામીણ ઉદ્યોગોના વિકાસમાં તેનો ફાળો સૌથી વધુ છે.
આફત સમયે ઉપયોગી: કુદરતી આફતો (પૂર, ભૂકંપ) સમયે અંતરિયાળ વિસ્તારોમાં રાહત અને બચાવ કામગીરી માટે સડકમાર્ગો આશીર્વાદરૂપ બને છે.
નિર્માણ: સુએઝ નહેર ભૂમધ્ય સમુદ્ર અને રાતા સમુદ્રને જોડે છે. તેનું નિર્માણ ફ્રેન્ચ એન્જિનિયર ફર્ડિનાન્ડ-દ-લેસેપ્સ ની દેખરેખ હેઠળ થયું હતું અને તે 1869 માં શરૂ થઈ હતી.
સ્થાનિક બંદરો: તેના ઉત્તર છેડે પોબારા સઈદ અને દક્ષિણ છેડે સુએઝ બંદર આવેલું છે.
મહત્વ: આ નહેર શરૂ થવાથી પશ્ચિમ યુરોપ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયાના દેશો વચ્ચેનું અંતર લગભગ અડધું થઈ ગયું. આફ્રિકા ખંડ ફરીને જવાનો લાંબો માર્ગ (કેપ ઓફ ગુડ હોપ) બચી જતાં સમય અને બળતણની ભારે બચત થઈ.
શરૂઆત: હવાઈમાર્ગનો વિકાસ ૨૦મી સદીમાં શરૂ થયો, પરંતુ વાસ્તવિક વિકાસ બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી થયો.
વિશેષતા: હવાઈમાર્ગ પરિવહનનું સૌથી ઝડપી અને મોંઘું માધ્યમ છે. કીમતી અને ઝડપથી બગડી જતી વસ્તુઓ તેમજ મુસાફરો માટે ઉત્તમ છે.
વૈશ્વિક વિતરણ: યુ.એસ.એ., પશ્ચિમ યુરોપ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયામાં હવાઈમાર્ગોનો સૌથી વધુ વિકાસ થયો છે. લંડન, ન્યૂયોર્ક, પેરિસ, ટોકિયો, દુબઈ અને મુંબઈ વિશ્વના વ્યસ્ત હવાઈમથકો છે.
ભારતમાં વિકાસ: 1953માં હવાઈ પરિવહનનું રાષ્ટ્રીયકરણ કરાયું. હાલ ઇન્ડિયન એરપોર્ટ ઓથોરિટી તેનું સંચાલન કરે છે. દિલ્હી, મુંબઈ, કોલકાતા, ચેન્નઈ અને અમદાવાદ મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય એરપોર્ટ છે.
સરળ હેરફેર: પ્રવાહી પદાર્થો (જેમ કે ખનીજતેલ, પાણી) અને વાયુ (કુદરતી ગેસ) માટે સૌથી સુવિધાજનક માધ્યમ છે.
વિષમ ભૂપૃષ્ઠ પર ઉપયોગી: પાઈપલાઈન ઉબડખાબડ જમીન, રણપ્રદેશ કે નદી/સમુદ્રના તળિયામાંથી પણ સરળતાથી પાથરી શકાય છે.
ઓછો સંચાલન ખર્ચ: એકવાર પાઈપલાઈન પથાઈ ગયા પછી તેના સંચાલન અને જાળવણી પાછળ ખૂબ જ ઓછો ખર્ચ થાય છે.
પર્યાવરણ અને ઊર્જા રક્ષણ: સતત પુરવઠો જળવાઈ રહે છે અને પરિવહન દરમિયાન પ્રદૂષણ થતું નથી તેમજ ઊર્જાની બચત થાય છે.
પરિવહનનાં મુખ્ય પાંચ માધ્યમો છે:
જમીનમાર્ગો (સડકમાર્ગ અને રેલમાર્ગ)
જળમાર્ગો (આંતરિક અને દરિયાઈ)
હવાઈમાર્ગો
પાઈપલાઈન
રોપ-વે
રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ (National Highways)
રાજ્ય ધોરીમાર્ગ (State Highways)
જિલ્લા માર્ગ (District Roads)
ગ્રામીણ સડકમાર્ગ (Rural Roads)
સરહદીય માર્ગ (Border Roads)
ભારતમાં પાટા વચ્ચેના અંતરના આધારે રેલમાર્ગના ત્રણ પ્રકાર છે:
બ્રોડગેજ (1.676 મીટર)
મીટરગેજ (1.000 મીટર)
નેરોગેજ (0.762 મીટર)
જમીનમાર્ગના બે પેટા વિભાગો: (૧) સડકમાર્ગ અને (૨) રેલમાર્ગ.
ઉત્તર: ગુજરાતમાંથી જૂના નંબર મુજબ રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગ ક્રમાંક 8 (અને 8A, 8B વગેરે) પસાર થાય છે.