ધોરણ 12 | విષય: bhugol
દૂરસંચારના સાધનો: દૂરસંચારના સાધનોને બે ભાગમાં વહેંચવામાં આવે છે:
વ્યક્તિગત સંચારતંત્ર: ટેલિફોન, સેલફોન, ફેક્સ, ઈન્ટરનેટ, ઈ-મેઈલ, ટપાલ સેવા, આંગડિયા (કુરિયર) સેવા.
સમૂહ સંચારતંત્ર: સમાચારપત્રો, સામયિકો (મુદ્રિત માધ્યમ), આકાશવાણી (રેડિયો), દૂરદર્શન (ટીવી), ફિલ્મો (ઈલેક્ટ્રોનિક્સ માધ્યમ).
ટેલિફોન (Telephone):
ઈતિહાસ: ૨૦મી સદીના પ્રારંભમાં યુ.એસ.એ.ની કંપનીઓનો ટેલિફોન ઉદ્યોગ પર એકાધિકાર હતો. તાંબાના તારને બદલે ઓપ્ટિકલ ફાઈબર અને સેટેલાઈટનો ઉપયોગ શરૂ થતાં ઝડપી અને સુધારેલું પ્રસારણ શક્ય બન્યું.
ભારતમાં વિકાસ: બ્રિટિશ સરકારે ૧૯મી સદીમાં પાયો નાખ્યો. શરૂઆતમાં તે 'પોસ્ટ એન્ડ ટેલિગ્રામ ડિપાર્ટમેન્ટ' (P&T) તરીકે ઓળખાતું, જેમાંથી ૧૯૭૫માં 'ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ ટેલિકોમ' (DOT) અલગ થયું. બાદમાં તે BSNL તરીકે ઓળખાયું.
આધુનિક યુગ: ભારતમાં આધુનિક ટેલિફોન સેવાઓના વિકાસમાં સામ પિત્રોડાનો વિશેષ ફાળો છે. માહિતી ટેકનોલોજીના વિકાસથી આજે સ્માર્ટ સેલફોન દ્વારા વિશ્વભરમાં સંપર્ક અને માહિતીનું આદાન-પ્રદાન અત્યંત ઝડપી બન્યું છે.
ઈ-મેઈલ (E-mail):
વ્યાખ્યા: ઈન્ટરનેટ દ્વારા કમ્પ્યૂટર કે મોબાઈલની મદદથી તૈયાર કરેલો સંદેશો આપ-લે કરવાની પ્રક્રિયાને ઈ-મેઈલ કહે છે.
વિશેષતા: આ કાગળ વગરની આધુનિક ટપાલ સેવા છે. Gmail, Yahoo, Hotmail વગેરે સેવા પૂરી પાડતી મુખ્ય કંપનીઓ છે.
ઉપયોગ: યુઝર એકવાર બ્રાઉઝર પર Sign Up થઈને ઈ-મેઈલ એડ્રેસ મેળવે છે. ત્યારબાદ Sign In થઈને લખાણ, ચિત્રો, ફોટોગ્રાફ્સ, કે વિડીયો ત્વરિત રીતે વિશ્વમાં ગમે ત્યાં મોકલી કે મેળવી શકે છે.
અર્થ: ઈન્ટરનેટ એટલે કોઈ એક મધ્યસ્થ સંસ્થા દ્વારા ટેલિફોનની મદદથી અથવા સ્વતંત્ર સંદેશાવ્યવહારની મદદથી રચાયેલું કમ્પ્યૂટરનું જાળું. તેને સંક્ષિપ્તમાં WWW (World Wide Web) અથવા Web તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.
વ્યાપ: ૨૦મી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં શરૂ થયેલી આ પ્રણાલી આજે વિશ્વની સૌથી મોટી ઈલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમ છે, જે ૧૦૦ કરોડથી વધુ લોકોને એકબીજા સાથે જોડે છે.
ઉપયોગિતા અને મહત્વ:
ઓનલાઈન સેવાઓ: રેલવે, બસ કે હવાઈ મુસાફરીની ટિકિટ બુકિંગ, હોટલ બુકિંગ, ઓનલાઈન ખરીદ-વેચાણ (E-Commerce) અને નાણાકીય લેવડ-દેવડ માટે અનિવાર્ય છે.
માહિતી અને શિક્ષણ: શૈક્ષણિક માર્ગદર્શન, જાહેર પરીક્ષાઓના પરિણામો અને જમીનના દસ્તાવેજો મેળવવામાં ઉપયોગી છે.
સોશિયલ મીડિયા: વોટ્સએપ, ટ્વિટર (X), ફેસબુક, ઈ-મેઈલ જેવી સેવાઓ ઈન્ટરનેટ વગર અશક્ય છે.
સુરક્ષા અને અન્ય: ગુનેગારોને શોધી કાઢવા તથા અવકાશયાન અને ઉપગ્રહો સાથે સંપર્ક જાળવવા માટે પણ તેનો ઉપયોગ થાય છે. નાના શહેરોમાં સાયબર કાફે અને મોબાઈલમાં ઈન્ટરનેટ સસ્તું થવાથી તેનો વ્યાપ ખૂબ વધ્યો છે.
ઈતિહાસ: સોવિયત સંઘે (USSR) ૧૯૫૭માં વિશ્વનો પ્રથમ ઉપગ્રહ 'સ્ફુટનિક-૧' પ્રક્ષેપિત કર્યો. ત્યારબાદ યુ.એસ.એ. અને સોવિયત સંઘ વચ્ચે અંતરિક્ષ ક્ષેત્રે સ્પર્ધા શરૂ થઈ.
ઉપગ્રહ પ્રણાલીની ક્ષમતા: એક ઉપગ્રહ પૃથ્વીના એક-તૃતીયાંશ (1/3) ભાગમાં અને માત્ર ત્રણ ઉપગ્રહ સમગ્ર પૃથ્વી પર સંચાર વ્યવસ્થા પ્રસ્થાપિત કરી શકે છે. સંદેશો મોકલવાનો ખર્ચ અંતરથી મુક્ત (૫૦૦ કિમી કે ૫૦૦૦ કિમી માટે સરખો) રહે છે.
લાભ: ઉપગ્રહ સંચારને કારણે સેલફોન સેવા, દૂરદર્શન પર લોકપ્રિય કાર્યક્રમો અને કોઈ પણ ઘટનાનું જીવંત પ્રસારણ (Live Telecast) શક્ય બન્યું છે.
ભારતનું પ્રદાન:
આર્યભટ્ટ: ભારતનો પ્રથમ સંચાર ઉપગ્રહ 'આર્યભટ્ટ' ૧૯૭૫માં સોવિયત સંઘ દ્વારા છોડવામાં આવ્યો હતો.
૧૯૭૯ અને ૧૯૮૧માં અનુક્રમે ભાસ્કર-૧ અને ભાસ્કર-૨ અંતરિક્ષમાં તરતા મુકાયા.
શ્રીહરિકોટા ખાતેથી રોહિણી શ્રેણીના ઉપગ્રહો અને ૧૯૮૧માં ફ્રેન્ચ ગુયાના ખાતેથી એપ્પલ (APPLE) ઉપગ્રહ છોડાયો.
૧૯૮૨ થી ૧૯૯૨ દરમિયાન INSAT શ્રેણી (INSAT-1A, 1B, 1D, 2A) ના ઉપગ્રહો છોડવામાં આવ્યા, જેનાથી દેશમાં દૂરસંચાર, રેડિયો અને ટીવી પ્રસારણ ખૂબ જ મજબૂત બન્યા.
કમ્પ્યૂટરની શોધ ચાર્લ્સ બેબેજે કરી હતી (જેમને અદ્યતન કમ્પ્યૂટરના પિતા ગણવામાં આવે છે). કમ્પ્યૂટરના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં ઉપયોગો નીચે મુજબ છે:
ઓફિસ અને વહીવટ: કર્મચારીઓની હાજરી, પગારપત્રક, એકાઉન્ટના હિસાબો અને સરકારી કે ખાનગી દસ્તાવેજોની જાળવણી માટે.
ઉદ્યોગ અને વેપાર: કાચા માલની ખરીદી, સ્ટોક, ઉત્પાદિત માલનું વેચાણ, ઓનલાઈન ખરીદ-વેચાણ અને નાણાકીય લેવડ-દેવડ માટે.
સેવા ક્ષેત્ર: બેંકોના હિસાબો, હોસ્પિટલો, હોટલો, વીમાધારકોની માહિતી તેમજ રેલવે, બસ અને વિમાની ટિકિટના રિઝર્વેશન માટે.
અંતરિક્ષ વિજ્ઞાન: અવકાશયાન કે ઉપગ્રહ છોડવા, તેના માર્ગની ચોક્કસ ગણતરી કરવા અને પૃથ્વી પર કંટ્રોલ સ્ટેશન ચલાવવા.
સુરક્ષા અને તપાસ: સીસીટીવી કેમેરા, મોબાઈલનું લોકેશન જાણવા, ફિંગર પ્રિન્ટ અને ગુનેગારોની માહિતીનો રેકોર્ડ રાખવા.
શિક્ષણ: ઓનલાઈન શિક્ષણ, જાહેર પરીક્ષાઓના પરિણામો અને જટિલ ગણતરીઓ ત્વરિત કરવા માટે.
વ્યાખ્યા: ધ્વનિસહ દૃશ્ય કે ચિત્રનું વિદ્યુત ચુંબકીય તરંગો દ્વારા પ્રસારણ (Transmission) અને ગ્રહણ (Reception) કરતી પ્રયુક્તિ એટલે દૂરદર્શન (Television).
વૈશ્વિક વિકાસ: વિશ્વમાં પ્રથમ ટીવી પ્રસારણ ૧૯૩૬માં યુ.કે.માં BBC દ્વારા થયું. અમેરિકામાં NBC એ ૧૯૩૭માં શરૂ કર્યું. ૧૯૬૦ સુધીમાં અમેરિકાના ૯૦% કુટુંબો પાસે ટીવી ઉપલબ્ધ બન્યું.
ભારતમાં વિકાસ:
ભારતમાં પ્રથમ પ્રસારણ ૧૫ સપ્ટેમ્બર ૧૯૫૯ ના રોજ દિલ્હી ખાતે થયું. નિયમિત કાર્યક્રમો ૧૯૬૫થી શરૂ થયા.
૧૯૭૫-૭૬માં પ્રથમ વાર પ્રસારણ માટે સેટેલાઈટ ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ થયો.
૧૯૮૨ માં દેશમાં રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ અને રંગીન ટીવીની શરૂઆત થઈ.
દૂરદર્શનની પ્રસારણ સેવા ત્રણ સ્તરની છે: (૧) સ્થાનિક (૨) પ્રાદેશિક અને (૩) રાષ્ટ્રીય.
મહત્વ: દૂરદર્શન જ્ઞાન, માહિતી અને મનોરંજન આપતું સૌથી પ્રભાવક માધ્યમ છે. રમત-ગમતના જીવંત પ્રસારણો, કુદરતી આફતોની માહિતી, અંદાજપત્ર કે ચૂંટણી પરિણામો સરળતાથી જોઈ શકાય છે. હાલમાં તે કંપનીઓની જાહેરાતોનું ખૂબ મોટું માધ્યમ બન્યું છે.
સમાચાર પત્રો:
ભારતમાં ૭૦,૦૦૦ થી વધુ દૈનિક સમાચારપત્રો ૧૦ કરોડથી વધુ નકલોમાં વંચાય છે.
વિશ્વનું પ્રથમ મુદ્રિત પત્ર: 'મોર્નિંગ પોસ્ટ' (૧૭૭૨).
ભારતનું પ્રથમ પત્ર: જેમ્સે ૧૭૮૦માં 'બંગાળ ગેઝેટ' શરૂ કર્યું.
ભારતીય ભાષામાં પ્રથમ: ૧૮૧૯માં રાજા રામમોહન રોયનું 'સંવાદ કૌમુદી' (બંગાળી).
ગુજરાતી ભાષામાં પ્રથમ: ૧૮૨૨માં 'મુંબઈ સમાચાર' (સાપ્તાહિક).
મહત્વ: ભાષાકીય જ્ઞાન, દેશ-વિદેશના સમાચારો, રમત-ગમત, વાતાવરણ, વ્યાપાર અને જાહેરાતોની માહિતી આપે છે.
સામયિકો:
સામયિકો વાચકોને મનોરંજન, તકનીકી માહિતી, વર્તમાન પ્રવાહો, સાહિત્ય અને સંસ્કૃતિની સમજ આપે છે.
ગુજરાતીમાં અખંડ આનંદ, ચિત્રલેખા, સફારી, કુમાર, રોજગાર સમાચાર, આરપાર વગેરે પ્રખ્યાત સામયિકો છે.
વૈશ્વિક સ્તર (હોલીવુડ): વિશ્વની સૌથી જૂની ફિલ્મ ઈન્ડસ્ટ્રી હોલીવુડ (લોસ એંજિલિસ, USA) છે. ત્યાં ૧૮૮૪માં પ્રથમ ચલચિત્ર રજૂ થયું હતું.
ભારતીય સિનેમા (બોલીવુડ):
પ્રથમ મુક ફિલ્મ: ૧૯૧૩માં દાદાસાહેબ ફાળકે દ્વારા નિર્મિત 'રાજા હરિશ્ચંદ્ર'.
પ્રથમ બોલતી ફિલ્મ: ૧૯૩૧માં અરદેશિર ઈરાની દ્વારા નિર્મિત શ્વેત-શ્યામ ફિલ્મ 'આલમ આરા'.
૧૯૫૦ના દાયકાથી રંગીન ફિલ્મોની શરૂઆત થઈ.
હિન્દી ફિલ્મ ઉદ્યોગનું મુખ્ય કેન્દ્ર મુંબઈ છે. ઉપરાંત કોલકાતા, બેંગલૂરુ, હૈદરાબાદ અને ચેન્નઈમાં પણ પ્રાદેશિક ફિલ્મો બને છે.
સામાજિક ફાળો: ફિલ્મો મનોરંજન સાથે સામાજિક, ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પરિસ્થિતિઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે. રાષ્ટ્રીય ઉત્થાન અને જાગૃતિ લાવવામાં સિનેમા મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
એક સ્થળેથી બીજા સ્થળે માહિતી અથવા સંદેશો મોકલવા કે પ્રાપ્ત કરવાની વિસ્તૃત વ્યવસ્થાને સંચારતંત્ર કહે છે.
સાધનો: ટેલિફોન, સેલફોન, ઈન્ટરનેટ, ઈ-મેઈલ, ફેક્સ, ટપાલ, સમાચારપત્રો, રેડિયો (આકાશવાણી), દૂરદર્શન અને ફિલ્મો.