ધોરણ 12 | విષય: bhugol
ભારતના વિદેશ વ્યાપારની તરાહ (Pattern) માં સમય જતાં નોંધપાત્ર પરિવર્તન આવ્યું છે, જેને ત્રણ મુખ્ય તબક્કામાં વહેંચી શકાય:
પ્રાચીન તબક્કો: * પ્રાચીન સમયમાં ભારતમાંથી ગરમ મસાલા, સૂકોમેવો, રેશમી કાપડ, સુતરાઉ કાપડ, મરી-મસાલા અને રત્નોની વિશ્વબજારમાં ખૂબ માંગ હતી.
ભારત વિશ્વના મોટાભાગના દેશો સાથે વ્યાપારિક સંબંધોથી જોડાયેલો હતો.
અંગ્રેજોના શાસન દરમિયાનનો તબક્કો: * યુરોપમાં થયેલી ઔદ્યોગિક ક્રાંતિના પરિણામે ભારત પ્રાથમિક કક્ષાના કાચા માલ (જેમ કે કપાસ, ચા, ગળી) નો નિકાસકાર અને બ્રિટન જેવા દેશોમાંથી તૈયાર ઔદ્યોગિક પેદાશોનો આયાતકાર દેશ બની ગયો.
આઝાદી પછીનો આધુનિક તબક્કો: * આઝાદી બાદ દેશમાં ઉદ્યોગો, સંચાર અને પરિવહનનો ઝડપી વિકાસ થયો.
૧૯૯૧ની આર્થિક નીતિઓ: ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણ અને વૈશ્વિકીકરણ (LPG) ને કારણે વિદેશ વ્યાપારને નવો વેગ મળ્યો.
વર્તમાન સ્થિતિ: પરંપરાગત વસ્તુઓની નિકાસ ઘટવા લાગી છે અને એન્જિનિયરિંગ સામગ્રી, તૈયાર કપડાં, દવાઓ, રસાયણો તથા સૂચના અને પ્રોદ્યોગિકી (IT - સોફ્ટવેર સેવાઓ) ની નિકાસમાં અબજો ડોલરનો વધારો થયો છે.
ભારત તેના વૈવિધ્યસભર કુદરતી સંસાધનો અને વિશાળ યુવાધનને કારણે વિશ્વના મોટાભાગના દેશો સાથે વ્યાપારથી જોડાયેલું છે. જુદા જુદા ખંડો સાથે ભારતના વ્યાપારી સંબંધો નીચે મુજબ છે:
યુરોપના દેશો (જર્મની, UK, ફ્રાન્સ, ઈટાલી વગેરે):
આયાત: યંત્રો, રસાયણો, પરિવહનના સાધનો, ઈલેક્ટ્રોનિક્સ સામાન, સોનું, હીરા અને મોતી.
નિકાસ: સુતરાઉ કાપડ, તૈયાર કપડાં, દવાઓ, રબર અને કાચની પેદાશો, મરી-મસાલા, હસ્તકારીગરીની ચીજો.
ઉત્તર અમેરિકા (USA, કેનેડા):
આયાત: પોચું લાકડું, રસાયણો, યંત્રસામગ્રી.
નિકાસ: સોફ્ટવેર સેવાઓ, તૈયાર કપડાં, ઈજનેરી સામાન અને કૃષિ પેદાશો.
દક્ષિણ અમેરિકા (બ્રાઝિલ, આર્જેન્ટિના, ચિલી વગેરે):
આયાત: ખનીજો, કાગળનો માવો, ઊન, ખનીજ તેલ, ચા.
નિકાસ: હસ્તકારીગરીની ચીજવસ્તુઓ (ભૌગોલિક અંતર વધુ હોવાથી વ્યાપાર પ્રમાણમાં ઓછો છે).
પશ્ચિમ એશિયા (સાઉદી અરેબિયા, ઈરાન, ઈરાક, UAE વગેરે):
આયાત: ખનીજતેલ, કુદરતી વાયુ, રોક ફોસ્ફેટ, કીમતી રત્નો.
નિકાસ: કૃષિ પેદાશો, માંસ, બાંધકામ સામગ્રી, આઈ.ટી. (IT) સેવાઓ.
ઓસ્ટ્રેલિયા:
આયાત: સોનું, ચાંદી, તાંબુ, પ્લેટિનમ, યંત્ર સામગ્રી.
નિકાસ: કૃષિ પેદાશો, હસ્તકારીગરીની ચીજો.
પ્રાચીન સમયમાં લાંબા અંતરનું પરિવહન જોખમી હોવાથી વ્યાપાર મુખ્યત્વે સ્થાનિક બજારો અને વિનિમય વ્યવસ્થા (Barter System) પર આધારિત હતો.
રેશમ માર્ગ (Silk Route) દ્વારા ભારત, ચીન, રોમન અને અરબ દેશો વચ્ચે રેશમ, લોખંડનો સામાન અને તેજાનાનો વ્યાપાર થતો હતો.
૧૮મી સદી સુધી ભારત દ્વારા નિર્મિત વસ્તુઓની અરબ દેશો અને યુરોપમાં ભારે માંગ હતી.
બ્રિટિશ શાસન દરમિયાન ભારત માત્ર કાચા માલનો નિકાસકાર દેશ બની ગયો.
૧૯૯૧ની આર્થિક નીતિઓ (ઉદારીકરણ, ખાનગીકરણ, વૈશ્વિકીકરણ) પછી ભારતીય ઉદ્યોગો વિશ્વબજારમાં હરીફાઈ કરવા સક્ષમ બન્યા અને સોફ્ટવેર તથા સેવા ક્ષેત્રમાં ભારતે વિશ્વમાં પ્રભુત્વ મેળવ્યું.
વ્યાખ્યા: બારેમાસ પાણીથી ભરપૂર, ઊંડા તળ ધરાવતી અને શાંત પ્રવાહવાળી નદીઓના કિનારે વિકસેલા બંદરોને નદી બંદર કહે છે.
ઉપયોગિતા: આંતરિક પીઠપ્રદેશોમાંથી માલસામાનની આયાત-નિકાસ માટે તે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
ઉદાહરણો:
લંડન બંદર (ટેમ્સ નદી પર)
હેમ્બર્ગ બંદર (વેસર નદી પર)
ભારતનું કોલકાતા બંદર (હુગલી નદી પર)
મુખ્ય સમસ્યા: નદીના પ્રવાહ કે દરિયાઈ ભરતી સાથે કાંપ તણાઈ આવવાને કારણે નદીનું તળ છીછરું થઈ જાય છે. તેથી જહાજોની અવરજવર જાળવી રાખવા માટે વારંવાર ડ્રેજિંગ (Dredging - કાંપ કાઢવાની પ્રક્રિયા) કરવું પડે છે.
અર્થ: દેશના જે વિસ્તારમાં ઔદ્યોગિક એકમો પરના સરકારી નિયંત્રણો દૂર કરવામાં આવ્યા હોય, આયાતી માલ પરની જકાત નાબૂદ કે ઓછી કરવામાં આવી હોય અને નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા માટે તમામ અનુકૂળતાઓ ઊભી કરાઈ હોય તેને વિશિષ્ટ આર્થિક પ્રદેશ (SEZ) કે મુક્ત વ્યાપાર પ્રદેશ કહે છે.
મુખ્ય હેતુઓ/લાભ:
ખાસ આર્થિક પ્રદેશ માટે જમીન અને પાયાની સગવડો આપવી.
કરમાળખું હળવું કરવું અને લાયસન્સ પ્રથા રદ કરવી.
વિદેશી રોકાણો (FDI) ને આકર્ષવું અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારનું કદ વધારવું.
ઉદાહરણ: ગુજરાતમાં કંડલા SEZ અને કર્ણાટકમાં બેંગલૂરુ ખાતે આવેલો ઈન્ટરનેશનલ ટેક પાર્ક.