ધોરણ 12 | విષય: bhugol
ગ્રામીણ વસાહતોમાં રહેતા લોકો મુખ્યત્વે પ્રાથમિક પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે ખેતી, પશુપાલન, મત્સ્યયન અને વન્ય પેદાશો એકઠી કરવાનું કામ કરે છે. વિકાસ પ્રણાલીને આધારે ગ્રામીણ વસાહતોના વિવિધ પેટા પ્રકારો નીચે મુજબ છે:
આયતાકાર (લંબચોરસ) પ્રણાલી: ફળદ્રુપ મેદાની ક્ષેત્રોમાં આવી વસાહતો જોવા મળે છે. વિશ્વની 50% થી વધુ વસ્તી આવી વસાહતોમાં રહે છે. (દા.ત., ગંગાના મેદાનો, જર્મની, ફ્રાન્સ).
રૈખિક (રિબન) પ્રણાલી: સડક, રેલમાર્ગ, નદી, નહેર કે સમુદ્રકિનારાની સમાંતર ગોઠવાયેલી વસાહતોને રૈખિક વસાહત કહે છે. (દા.ત., બૃહદ્ હિમાલય ક્ષેત્ર, ગંગાના કિનારાના વિસ્તારો).
ચક્રીય પ્રણાલી: ખારા પાણીના જળાશયો કે સાગરકાંઠે અગરિયાઓ અને માછીમારો દ્વારા ચક્રીય આકારની વસાહતો નિર્માણ પામે છે.
ત્રિકોણીય પ્રણાલી: બે કે તેથી વધુ નદીઓના સંગમ સ્થાનો નજીક નદી કિનારાના અવરોધને લીધે વસાહતનો આકાર ત્રિકોણ બને છે. (દા.ત., ગોવામાં મંડોવી અને ઝુઆરી નદી વચ્ચે).
ઉપચક્રીય પ્રણાલી: વળાંક લેતી નદી કે વક્રાકાર માર્ગોના કિનારે આ પ્રણાલી વિકસે છે.
તારક (Star-Shaped) પ્રણાલી: જ્યાં ઘણા બધા માર્ગો ભેગા થતા હોય તેવા પ્રાદેશિક વ્યાપારના કેન્દ્રો પર ચારેય તરફ જતા માર્ગોની આસપાસ આ વસાહતો વિકસે છે. (દા.ત., ગંગા-સતલુજના મેદાનો).
નિહારિકા (Nebular) પ્રણાલી: મધ્યમાં ઊંચો ટેકરાળ વિસ્તાર હોય અને તેની ફરતે સમય જતાં ઘરો બાંધવામાં આવે ત્યારે નિહારિકા આકારની વસાહત બને છે. (દા.ત., પહાડી ક્ષેત્રો).
વ્યાખ્યા: જે વસાહતના લોકો પોતાની આજીવિકા માટે દ્વિતીયક, તૃતીયક કે ચતુર્થક પ્રકારની (બિન-ખેતીકીય) આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ પર આધાર રાખતા હોય તેને શહેરી વસાહત કહે છે.
કાર્યકારીતાના આધારે શહેરી વસાહતોના પ્રકારો:
વહીવટી કેન્દ્ર: દેશ, રાજ્ય કે જિલ્લાનો વહીવટ કરવા માટે પસંદ કરાયેલા શહેરો. (દા.ત., પાટનગર ગાંધીનગર, ચંદીગઢ, લંડન, રોમ).
સંરક્ષણ કેન્દ્ર: સૈન્યની છાવણી, કિલ્લા કે નૌ-સેનાના વસવાટ માટે જાણીતા શહેરો. (દા.ત., દેહરાદૂન, ખડકવાસલા, મહું, જોધપુર, કોચી).
સાંસ્કૃતિક કેન્દ્ર: ધાર્મિક સ્થળો, શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ કે ઐતિહાસિક પરંપરા ધરાવતા શહેરો.
ધાર્મિક: વારાણસી, મક્કા, જેરૂસલેમ, વેટિકન સિટી.
શૈક્ષણિક: વલ્લભવિદ્યાનગર, કોટા, અલીગઢ, મોડાસા.
ઔદ્યોગિક કેન્દ્ર: ખનન ઉદ્યોગો કે ઉત્પાદન-વિનિર્માણ માટે વિકસેલા શહેરો. (દા.ત., જમશેદપુર, કાનપુર, દુર્ગાપુર, મોરબી, અંકલેશ્વર).
વ્યાપાર અને પરિવહન કેન્દ્ર: મોટા વ્યાપારી માર્ગો કે બંદરો તરીકે વિકસેલા શહેરો. (દા.ત., મુંબઈ, રોટરડમ, એડન, આગરા).
માનવ વસાહતોના મુખ્ય બે પ્રકારો છે:
સામૂહિક અથવા કેન્દ્રીય વસાહત: * આ પ્રકારની વસાહતમાં ઘણા કુટુંબો પરસ્પર નજીક નજીક ઘરો બાંધીને કાયમી વસવાટ કરે છે.
અહીં રસ્તા, શેરીઓ અને મકાનોનું આયોજન વ્યવસ્થિત હોય છે.
તેના મુખ્ય બે વિભાગો છે: (૧) ગ્રામીણ વસાહત અને (૨) શહેરી વસાહત.
છૂટી-છવાઈ અથવા પ્રકીર્ણ વસાહત: * પર્વતીય પ્રદેશો, રણપ્રદેશો કે ઉચ્ચપ્રદેશો જેવા દુર્ગમ અને પ્રાકૃતિક મુશ્કેલીઓ ધરાવતા વિસ્તારોમાં ઘરો ખૂબ દૂર દૂર અને ઓછા પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.
(દા.ત., હિમાચલ પ્રદેશ, સિક્કિમ, ઉત્તર કર્ણાટક અને ગુજરાતની પૂર્વીય ડુંગરાળ પટ્ટી).
ભારતમાં કોઈ પણ વસાહતને 'શહેરી વસાહત' ગણવા માટે નીચે મુજબના માપદંડ નક્કી કરવામાં આવ્યા છે:
વસાહતની કુલ જનસંખ્યા ૫,૦૦૦ થી વધુ હોવી જોઈએ.
વસ્તીની ગીચતા પ્રત્યેક ચોરસ કિલોમીટર દીઠ ૪૦૦ થી વધુ હોવી જોઈએ.
કામ કરનારા પુરુષોના ૭૫% થી વધુ પુરુષો બિન-ખેતીકીય આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ (ઉદ્યોગ, વ્યાપાર, સેવાઓ) સાથે સંકળાયેલા હોવા જોઈએ.
ઝડપી શહેરીકરણના લીધે નીચે મુજબની ગંભીર સમસ્યાઓ સર્જાઈ છે:
ગંદી વસાહતો અને ઝૂંપડપટ્ટી: ગરીબી અને મોંઘા મકાનોને કારણે ગેરકાયદે ઝૂંપડપટ્ટીઓનો વિકાસ થાય છે (દા.ત., મુંબઈની ધારાવી).
પાયાની સુવિધાઓનો અભાવ: ગંદી વસાહતોમાં પીવાનું ચોખ્ખું પાણી, વીજળી, રસ્તા, ગટર અને શૌચાલય જેવી ન્યૂનતમ સુવિધાઓ હોતી નથી.
પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ: વાહનો અને ઉદ્યોગોના કારણે હવા, પાણી અને અવાજનું પ્રદૂષણ વધે છે.
ટ્રાફિક અને સ્વાસ્થ્યની સમસ્યાઓ: વાહનોની વધુ પડતી સંખ્યાથી ટ્રાફિક જામ અને અસુરક્ષિત આરોગ્ય વિષયક પરિસ્થિતિઓ ઉદ્ભવે છે.
સામાજિક અને ગુનાહિત પ્રવૃત્તિઓ: અસામાજિક પ્રવૃત્તિઓ અને માનસિક તણાવમાં વધારો થાય છે.