ધોરણ 6 | విષય: Gujarati
મને મારા દાદા-દાદી અને મમ્મી-પપ્પા વાર્તા સંભળાવે છે.
જો હું પશુ-પંખીઓની ભાષા જાણતો હોત, તો હું તેમની સાથે મિત્રતા કરત અને તેમની મુશ્કેલીઓ સમજવાની કોશિશ કરત.
હા, કારણ કે તેઓ પર્યાવરણને સંતુલિત રાખવામાં મદદ કરે છે અને આપણી આસપાસ રહીને પ્રકૃતિને જીવંત બનાવે છે.
૧. તાપથી શિયાવિયા થયેલો હાથી ઘટાદાર આંબા હેઠળ આવીને ઊભો. (1) ૨. સેનાપતિએ બાજ સૈનિકોની ટુકડી સજ્જ કરી. (2) ૩. સરોવરનાં છાતીપૂર પાણીમાં હાથી ઊભો છે. (3) ૪. હર્ષના ગીત ગાતી કબૂતરી હાથીને પેલા આંબાની વાટે દોરે છે. (4) ૫. ડુંગરની સાંકડી ઘાટીમાંથી હાથી બહાર નીકળી જાય છે... અને હાથી હદપાર થાય છે. (5)
હાથીએ મસ્તીમાં આવીને આંબાની એવી ડાળી તોડી નાખી હતી જેના પર કાગડીનો માળો હતો અને તેના ઈંડા ફૂટી ગયા હતા, તેથી કાગડીએ કકળાટ મચાવ્યો.
કાગડીએ ફરિયાદ કરી કે હાથીએ તેના માળાનો નાશ કર્યો છે અને તેના બાળકો (ઈંડા) મારી નાખ્યા છે, તેથી હાથીને કડક સજા થવી જોઈએ.
ગરુડ રાજાનો દરબાર ભવ્ય હતો. ત્યાં પક્ષીઓના પ્રધાનમંડળમાં અનુભવી પક્ષીઓ બેસતા હતા અને દરેકને ન્યાય મેળવવાની છૂટ હતી.
પક્ષીઓએ એક યુક્તિ કરી. બાજ પક્ષીઓએ હાથીને ઘેર્યો અને કબૂતરીએ ગીત ગાતા ગાતા હાથીને સાંકડી ઘાટી સુધી દોર્યો, જ્યાંથી હાથીને વનમાંથી બહાર કાઢી મૂકવામાં આવ્યો.
૧. મોર - ટેહૂંક... ટેહૂંક... ૨. કોયલ - કુહૂ... કુહૂ... ૩. કબૂતર - ઘૂ ઘૂ... ઘૂ... ૪. હોલો - ઘૂઘૂ... ઘૂઘૂ...
૧. હાથીએ સડાક કરતી સૂંઢ ઊંચકી. ૨. હાથીએ એક ડાળીને પકડમાં લીધી અને કડડડ ડાળી તૂટી પડી. ૩. હાથીએ હળવેક રહીને સૂંઢ ઊંચકી. ૪. હાથી હાંફળોફાંફળો દોડ્યો જાય છે. ૫. બાજ સરદાર તીરવેગે હવામાંથી હાથી પર ધસે છે.
ઘટા - ઘટાદાર
વજન - વજનદાર
રસ - રસદાર
જોર - જોરદાર
નસીબ - નસીબદાર
| જાતિવાચક | વ્યક્તિવાચક | સમૂહવાચક | ભાવવાચક |
| જંગલ, નદી | પોળો, સાબરકાંઠા | ટોળું, બાલવૃંદ | મજા, આનંદ |
| વિદ્યાર્થીઓ, સ્થળ | હાથમતી | સૈન્ય | મસ્તી, રોમાંચ |
ક્રમ અનુસાર વાક્યો:
(૨) તાપથી શિયાંવિયા થયેલો હાથી ઘટાટોપ આંબા હેઠળ આવીને ઊભો.
(૧) સરોવરના છાતીપૂર પાણીમાં હાથી ઊભો છે.
(૩) સેનાપતિએ બાજ સૈનિકોની ટુકડી સજ્જ કરી.
(૫) ડુંગરની સાંકડી ઘાટીમાંથી હાથી બહાર નીકળી જાય છે... અને હાથી હદપાર થાય છે.
(૪) હર્ષના ગીત ગાતી કબૂતરી હાથીને પેલા આંબાની વાટે દોરે છે.
(ઉદાહરણ: કાગડી જોરજોરથી કા...કા... કરે છે.)
મોર ગહેકે છે / તહુકો કરે છે.
કોયલ કુહૂ-કુહૂ ટહુકે છે.
કબૂતર ઘૂ ઘૂ ઘૂઘવે છે.
હોલો ઘૂઘૂ-ઘૂઘૂ કરે છે.
કૂકડો કૂકડૂ-કૂં કરે છે. (અથવા: ચકલી ચીં...ચીં... કરે છે.)
(શબ્દો: પશુ-પંખી, રાજા, સજા, પ્રજા, જંગલ, કલરવ, કકળાટ, રાજદરબાર)
એક સુંદર જંગલ હતું. તેમાં વિવિધ પશુ-પંખી શાંતિથી રહેતાં હતાં અને ચારેબાજુ પંખીઓનો કલરવ ગુંજતો હતો. આ જંગલના રાજા ગરુડ પોતાના રાજદરબારમાં પ્રજાના રક્ષણ માટે ન્યાય કરતા. એકવાર જંગલમાં એક પ્રાણીના ઉપદ્રવથી ચોમેર કકળાટ મચી ગયો. રાજાએ પ્રજાનો અવાજ સાંભળીને તે અપરાધીને દેશવટાની સજા સંભળાવી. પંખીઓ અને તમામ પ્રજા રાજાના ન્યાયથી ખુશ થઈ.
(તીવ્રવેગે, કડડડ, હળવેક, સડાક, હાંફળોફાંફળો)
હાથીએ સડાક કરતી સૂંઢ ઊંચકી.
હાથીએ એક ડાળીને પકડમાં લીધી અને કડડડ ડાળી તૂટી પડી.
હાથીએ હળવેક રહીને સૂંઢ ઊંચકી.
હાથી હાંફળોફાંફળો દોડ્યો જાય છે.
બાજ સરદાર હવામાંથી તીવ્રવેગે હાથી પર ધસે છે.
| શબ્દ | નવો શબ્દ (-દાર) | શબ્દ | નવો શબ્દ (-દાર) |
|---|---|---|---|
| ઘટા | ઘટાટોપ / ઘટાદાર | વજન | વજનદાર |
| કસ | કસદાર | જોર | જોરદાર |
| રસ | રસદાર | નસીબ | નસીબદાર |
| અણી | અણીદાર | ખુશબૂ | ખુશબૂદાર |
| મલાઈ | મલાઈદાર | સુગંધી | સુગંધીદાર |
"અપરાધી હાથીને રાજ્યમાંથી કાઢી મૂકવામાં આવે."
--> હંસ પ્રધાનમંડળ / રાજા ગરુડ
"ભાઈ! તેં તો હર્ષમાં ને હર્ષમાં ન કરવાનું કર્યું."
--> કબૂતરી (કપૂરીબહેન)
"પંચ પરમેશ્વર! હાથીના આ કૃત્ય સામે મને વાંધો છે."
--> કાગડી
"મેં હર્ષના આવેગમાં આવીને જે કૃત્ય કર્યું તેનો મને ખૂબ જ પસ્તાવો છે."
--> હાથી
"તું તારા અપરાધની ક્ષમા ઈચ્છે છે, એમ હું પક્ષીરાજ ગરુડ પાસે જઈને કહીશ."
--> કબૂતરી
મુદ્દા: એક છોકરો – જંગલમાં ફરવાનો શોખ – અવનવી વનસ્પતિ વિશે જાણવું – એક ચમત્કારિક લાકડું મળવું – વસ્તુને લાકડાનો સ્પર્શ થતાં રંગ બદલાવો – છોકરાનું કુતૂહલ – ઘણી વસ્તુઓના રંગ બદલવા – છોકરાનો પસ્તાવો – કુદરતે બનાવેલી વસ્તુઓની પ્રશંસા.
ચમત્કારિક લાકડું અને કુદરતની શાન
સોમનગરમાં આનંદ નામનો એક હોશિયાર છોકરો રહેતો હતો. તેને જંગલમાં ફરવાનો અને અવનવી વનસ્પતિ કે ઝાડ-પાન વિશે જાણવાનો ખૂબ શોખ હતો. એક દિવસે તે જંગલમાં ઊંડે સુધી ગયો. ત્યાં તેને જમીન પર પડેલું એક વિચિત્ર અને ચમત્કારિક લાકડું મળ્યું.
આનંદે કૂતુહલવશ એ લાકડું ઊંચક્યું અને બાજુમાં પડેલા એક સફેદ પથ્થરને અડresponsible/અડાડ્યું. સ્પર્શ થતાં જ પથ્થરનો રંગ બદલાઈને ઘેરો વાદળી થઈ ગયો! આનંદ આ જોઈને આશ્ચર્યચકિત થઈ ગયો. તેણે લાકડા વડે લીલાં પાંદડાં, ફૂલો અને ઝાડની છાલને અડાડવાનું શરૂ કર્યું. જે પણ વસ્તુને એ લાકડું અડતું, તેનો કુદરતી રંગ બદલાઈને અલગ જ રંગ થઈ જતો.
શરૂઆતમાં તો આનંદને આ રમત ખૂબ ગમી. પરંતુ થોડી વારમાં તેણે જોયું તો આખા વિસ્તારના સુંદર લાલ-પીળાં ફૂલો અને હરિયાળાં વૃક્ષો પોતાના મૂળ રંગ ખોઈ બેઠા હતાં અને વિચિત્ર બેરંગ દેખાવા લાગ્યાં હતાં. જંગલની કુદરતી સુંદરતા નાશ પામી હતી.
આ જોઈ આનંદને પોતાની ભૂલ સમજાઈ અને ભારે પસ્તાવો થયો. તેને એ અહેસાસ થયો કે ઈશ્વરે (કુદરતે) દરેક વસ્તુને જે રંગ અને રૂપ આપ્યા છે તે જ સૌથી શ્રેષ્ઠ અને સુંદર છે. તેણે તરત જ એ ચમત્કારિક લાકડું દૂર ફેંકી દીધું અને કુદરતની અદ્ભુત રચનાની મનોમન પ્રશંસા કરવા લાગ્યો.
બોધ: કુદરતે બનાવેલી વસ્તુઓ તેના મૂળ રૂપમાં જ સુંદર લાગે છે. કુદરતના નિયમો કે સુંદરતા સાથે ચેડાં કરવાં જોઈએ નહીં.
ફકરામાંથી રેખાંકિત પદોનું વર્ગીકરણ:
| જાતિવાચક નામપદ | વ્યક્તિવાચક નામપદ | સમૂહવાચક નામપદ | ભાવવાચક નામપદ |
|---|---|---|---|
| જંગલ | પોળો | સહેકુટુંબ | સૌંદર્ય |
| સ્થળ | સાબરકાંઠા | ટોળું | રોમાંચ |
| નાસ્તો | હાથ મતી | બાલવૃંદ | મજા |
| શરબત | આનંદ | ||
| નદી |
આપેલા ફકરામાં વારંવાર આવતા 'સુગંધા' શબ્દને સ્થાને યોગ્ય સર્વનામ મૂકીને ફકરો નીચે મુજબ લખી શકાય:
સુગંધા આઠ વર્ષની છોકરી છે. તે ઉત્સવપ્રિય છે. તેના દાદીને પણ તહેવાર ખૂબ ગમે છે. તેના મમ્મી-પપ્પા ક્યારેય તેને ગમતું કરતાં રોકતા નથી. તે પણ તેના મમ્મી-પપ્પાએ આપેલી છૂટનો ક્યારેય દુરુપયોગ કરતી નથી. તેથી તેને તેના ઘરના બધા જ સભ્યો ડાહીડમરી કહે છે.
શું કહેવાય? --> સંજ્ઞા/નામપદને સ્થાને વપરાતા શબ્દને 'સર્વનામ' કહેવાય.