ધોરણ 6 | విષય: Science
વિકાસના તબક્કા: બંને પોતાના જીવનની શરૂઆત એક જ કોષ/ઈંડા/બીજથી કરે છે અને સમય જતાં વૃદ્ધિ પામીને પુખ્ત બને છે.
પ્રજનન: બંને પોતાના જેવો જ નવો સજીવ ઉત્પન્ન (વંશવૃદ્ધિ) કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
મૃત્યુ: બંને એક ચોક્કસ જીવનકાળ પૂર્ણ કર્યા પછી મૃત્યુ પામે છે.
તફાવતો:
| લક્ષણ | વનસ્પતિનું જીવનચક્ર | પ્રાણીઓનું જીવનચક્ર |
|---|---|---|
| શરૂઆત | બીજ અથવા વાનસ્પતિક ભાગથી થાય છે. | ઈંડાં અથવા બચ્ચાના જન્મથી થાય છે. |
| રૂપાંતરણ (Metamorphosis) | તેમાં રૂપાંતરણના તબક્કા જોવા મળતા નથી. | કેટલાક પ્રાણીઓમાં (જેમ કે મચ્છર, દેડકો, રેશમનો કીડો) શારીરિક રૂપાંતરણ થાય છે. |
| સ્થાન ફેરબદલ | વનસ્પતિ જીવનભર એક જ સ્થાને રહે છે. | પ્રાણીઓ ખોરાક અને આશ્રય માટે હલનચલન/સ્થળાંત |
| ક્રમ | શું તે વૃદ્ધિ પામે છે? | શું તે શ્વસન કરે છે? | ઉદાહરણ | વિશેષ નોંધ / વિશ્લેષણ |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ના | ના | પથ્થર, ટેબલ, ગાડી | તે નિર્જીવ વસ્તુઓ છે, જેમાં જીવનના કોઈ લક્ષણો નથી. |
| 2 | ના | હા | શક્ય નથી | શ્વસન એ સજીવનું લક્ષણ છે, અને જે સજીવ શ્વસન કરે તે વૃદ્ધિ પણ પામે જ છે. |
| 3 | હા | ના | શક્ય નથી | વૃદ્ધિ એ સજીવની પ્રક્રિયા છે, અને શ્વસન વિના જીવન અને વૃદ્ધિ અશક્ય છે. |
| 4 | હા | હા | મનુષ્ય, વૃક્ષ, દેડકો | તે સજીવો છે, જેમાં વૃદ્ધિ અને શ્વસન બંને જોવા મળે છે. |
બીજના અંકુરણ માટે ભેજ (પાણી), હવા અને યોગ્ય તાપમાન જરૂરી છે. આ જ્ઞાનનો ઉપયોગ કરીને સંગ્રહ વખતે નીચે મુજબની કાળજી રાખી શકાય:
ભેજથી રક્ષણ: અનાજ અને કઠોળને સંગ્રહ કરતા પહેલાં તડકામાં બરાબર સૂકવવામાં આવે છે જેથી તેમાંનો ભેજ દૂર થાય.
હવાચુસ્ત સંગ્રહ: અનાજને હવાચુસ્ત (Air-tight) કોઠાર કે ડબ્બામાં રાખવામાં આવે છે, જેથી અંકુરણ માટે જરૂરી ભેજ કે હવા ન મળે અને તે લાંબા સમય સુધી બગડે નહીં.
ટેડપોલ પાણીમાં રહે છે અને શ્વાસ લેવા તથા પાણીમાં મુક્તપણે તરવા માટે પૂંછડી ખૂબ જ ઉપયોગી છે.
જ્યારે તે પુખ્ત દેડકો બને છે ત્યારે તેને મજબૂત પાછલા પગ આવે છે જેથી તે કૂદકા મારી શકે અને જમીન પર ચાલી શકે, તેથી પુખ્ત તબક્કામાં પૂંછડીની જરૂર રહેતી નથી અને તે અદૃશ્ય થઈ જાય છે.
ચરણની તરફેણમાં દલીલ (લાકડું નિર્જીવ છે): કાપેલું લાકડું પોતે શ્વાસ લેતું નથી, ખોરાક લેતું નથી, કે પોતાની મેળે હલનચલન કે પ્રજનન કરી શકતું નથી. આથી વર્તમાન સ્થિતિમાં લાકડું નિર્જીવ છે.
ચારુના વિધાનનું વિશ્લેષણ: ચારુનું કહેવું એ અર્થમાં સાચું છે કે લાકડું એ સજીવ (વૃક્ષ)માંથી મેળવેલો ભાગ છે. પરંતુ વૃક્ષમાંથી અલગ થયા પછી તેમાં જીવનના લક્ષણો રહેતા નથી.
નિષ્કર્ષ: ચરણનો દાવો સાચો છે કે લાકડું નિર્જીવ છે.
સામ્યતા:
બંને પોતાના ઈંડાં પાણીમાં મૂકે છે.
બંનેના જીવનચક્રમાં રૂપાંતરણ (Metamorphosis) જોવા મળે છે (ઈંડાંમાંથી બહાર આવતું બચ્ચું પુખ્ત સજીવ કરતાં સાવ અલગ દેખાય છે).
ભિન્નતા:
તબક્કાઓ: મચ્છરના જીવનચક્રમાં 4 તબક્કા છે (ઈંડાં → લાર્વા → પ્યુપા → પુખ્ત), જ્યારે દેડકાના જીવનચક્રમાં મુખ્યત્વે 3 તબક્કા છે (ઈંડાં → ટેડપોલ → પુખ્ત દેડકો).
શ્વસનતંત્ર: મચ્છરનો લાર્વા પાણીની સપાટી પરથી હવા શ્વાસમાં લે છે, જ્યારે ટેડપોલ પાણીમાં ઓગળેલા ઓક્સિજનનો ઉપયોગ ચૂઈ (Gills) દ્વારા કરે છે.
અપેક્ષિત પરિણામ અને કારણો:
પ્રકાંડ (Shooting system): પ્રકાંડ ઉપર તરફ (સૂર્યપ્રકાશની દિશામાં) વળશે.
કારણ: પ્રકાંડ એ ધન પ્રકાશાનુવર્તી (Phototropic) અને ઋણ ગુરુત્વાનુવર્તી છે.
મૂળ (Root system): મૂળ નીચે તરફ (જમીન/ગુરુત્વાકર્ષણની દિશામાં) વળશે.
કારણ: મૂળ એ ધન ગુરુત્વાનુવર્તી (Geotropic) છે.
(પ્રકાંડ ઉપર વળશે)
↑
┌───────────┐
[│ કૂંડું │]
└───────────┘
↓
(મૂળ નીચે વળશે)
તેઓ શું જાણવા માંગે છે?
તેઓ એ જાણવા માંગે છે કે વનસ્પતિના પ્રકાંડની વૃદ્ધિ પર પ્રકાશની શું અસર થાય છે? (શું છોડ પ્રકાશની દિશામાં જ વૃદ્ધિ પામે છે?)
તેઓ કેવી રીતે જાણશે કે તેઓ સાચા છે?
એક પેટીમાં એક બાજુએથી પ્રકાશ આવવા દેવામાં આવશે. જો અમુક દિવસો પછી છોડનું પ્રકાંડ સીધું ઊગવાને બદલે પ્રકાશ આવતો હોય તે છિદ્ર/દિશા તરફ નમીને વૃદ્ધિ પામશે, તો સાબિત થશે કે વનસ્પતિ પ્રકાશની દિશામાં ગતિ કરે છે.
હેતુ: બીજના અંકુરણ પર તાપમાનની અસર ચકાસવી.
સાધનો/સામગ્રી: ચણા અથવા મગના બીજ, 3 બાઉલ/પાત્રો, ભીનું રૂ અથવા કાપડ.
પદ્ધતિ:
મગના બીજને રાતભર પાણીમાં પલાળી રાખો.
ત્રણ પાત્રો (A, B, C) લો અને ત્રણેયમાં ભીનું રૂ મૂકી તેના પર પલાળેલા મગ રાખો:
પાત્ર A: ફ્રિજમાં મૂકો (ખૂબ નીચું તાપમાન - ઠંડક).
પાત્ર B: ઓરડાના સામાન્ય તાપમાને (રૂમ ટેમ્પરેચર) મૂકો.
પાત્ર C: ગરમ વાતાવરણમાં કે તડકામાં મૂકો (ઊંચું તાપમાન).
2 થી 3 દિવસ સુધી ત્રણેય પાત્રોમાં રૂ ભીનું રહે તેની કાળજી રાખો અને અંકુરણનું અવલોકન કરો.
અવલોકન:
પાત્ર B (સામાન્ય તાપમાન): બીજમાં સૌથી ઝડપી અને સારા અંકુરણ જોવા મળશે.
પાત્ર A (ફ્રિજ): બીજમાં અંકુરણ થશે નહીં અથવા ખૂબ ધીમું થશે.
પાત્ર C (અતિશય ગરમી): તાપમાન વધારે હોવાથી ભેજ સુકાઈ જશે અને અંકુરણ અટકી જશે.
નિષ્કર્ષ: બીજના યોગ્ય અંકુરણ માટે અનુકૂળ (મધ્યમ) તાપમાન જરૂરી છે. અતિશય ઠંડી કે અતિશય ગરમી અંકુરણની પ્રક્રિયાને રોકે છે.