ધોરણ 6 | విષય: Science
કોલમ I (i) પૃથ્વીનો ઉપગ્રહ (ii) લાલ ગ્રહ (iii) નક્ષત્ર (iv) ગ્રહ જેને સામાન્ય રીતે સાંજનો તારો કહેવામાં આવે છે
કોલમ II (a) મૃગશીર્ષ (b) શુક્ર (c) મંગળ (d) ચંદ્ર
સાચો ઉત્તર:
(i) પૃથ્વીનો ઉપગ્રહ → (d) ચંદ્ર
(ii) લાલ ગ્રહ → (c) મંગળ
(iii) નક્ષત્ર → (a) મૃગશીર્ષ
(iv) ગ્રહ જેને સામાન્ય રીતે સાંજનો તારો કહેવામાં આવે છે → (b) શુક્ર
ઉત્તર:
પહેલો અક્ષર → મં
બીજો અક્ષર → ગ
ત્રીજો અક્ષર → ળ
જવાબ: મંગળ
(ii) આવા જ બે કોયડા જાતે જ બનાવો :
કોયડો 1:
મારા નામનો પહેલો અક્ષર 'શુભ'માં છે, પણ 'લાભ'માં નથી.
મારા નામનો બીજો અક્ષર 'શુક્ર'માં છે, પણ 'મંગળ'માં નથી.
હું સૂર્યમંડળનો બીજો સૌથી મોટો અને વલયો ધરાવતો ગ્રહ છું, તો બોલો હું કોણ છું?
જવાબ: શનિ
કોયડો 2:
મારા નામનો પહેલો અક્ષર 'ગંગા'માં છે, પણ 'યમુના'માં નથી.
મારા નામનો બીજો અક્ષર 'ગુરુકુળ'માં છે, પણ 'આશ્રમ'માં નથી.
હું સૂર્યમંડળનો સૌથી મોટો ગ્રહ છું, તો બોલો હું કોણ છું?
જવાબ: ગુરુ
(i) વ્યાધ (ii) ધૂમકેતુઓ (iii) લઘુગ્રહો (iv) પ્લુટો
જવાબ: (i) વ્યાધ (કારણ કે વ્યાધ એ સૂર્યમંડળ બહારનો એક તેજસ્વી તારો છે).
જવાબ: (ii) પ્લુટો (કારણ કે ઈ.સ. 2006થી પ્લુટોને મુખ્ય ગ્રહમાંથી હટાવીને 'વામન ગ્રહ' તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવ્યો છે).
ના, આકૃતિમાં દર્શાવેલ ગ્રહોનો ક્રમ યોગ્ય નથી. સૂર્યથી વધતા અંતર મુજબ ગ્રહોનો સાચો ક્રમ નીચે મુજબ છે:
બુધ
શુક્ર
પૃથ્વી
મંગળ
ગુરુ
શનિ
યુરેનસ
નેપ્ચ્યુન
(દોરવા/ઓળખવા માટેની સમજૂતી):
મોટો ડોયો (સપ્તર્ષિ): ૭ તેજસ્વી તારાઓનો સમૂહ જે પીરસવાના મોટા ડોયા (કડછા) જેવા આકારમાં દેખાય છે.
નાનો ડોયો (લઘુ સપ્તર્ષિ): મોટા ડોયાની નજીક જ આવેલું નાનું કડછા જેવા આકારનું તારાજૂથ.
ધ્રુવ તારો: મોટા ડોયા (સપ્તર્ષિ)ના આગળના બે તારાઓને જોડતી કાલ્પનિક રેખાને સીધી ઉત્તર દિશા તરફ લંબાવતાં દેખાતો તેજસ્વી તારો એ ધ્રુવ તારો છે.
(દોરવા/ઓળખવા માટેની સમજૂતી):
મૃગશીર્ષ: આકાશમાં શિકારી જેવા આકારમાં દેખાતું નક્ષત્ર, જેના મધ્યમાં એક જ સીધી રેખામાં ૩ તેજસ્વી તારાઓ (શિકારીનો પટ્ટો) આવેલા છે.
વ્યાધ: મૃગશીર્ષના મધ્યના ત્રણ તારાઓમાંથી પસાર થતી સીધી કાલ્પનિક રેખાને પૂર્વ દિશા તરફ આગળ લંબાવતાં દેખાતો સૌથી તેજસ્વી તારો એ વ્યાધ છે.
હા, મોટો ડોયો (સપ્તર્ષિ) સમય જતાં આકાશમાં પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ખસતો અને ધ્રુવ તારાની આસપાસ ભ્રમણ કરતો દેખાય છે.
સમજૂતી: પૃથ્વી પોતાની ધરી પર પશ્ચિમથી પૂર્વ દિશામાં ફરે છે, તેથી આકાશના તમામ તારાઓ પૂર્વથી પશ્ચિમ તરફ ખસતા જણાય છે. ધ્રુવ તારો પૃથ્વીની ભ્રમણધરીની સીધમાં આવેલો હોવાથી તે એક જ જગ્યાએ સ્થિર દેખાય છે, જ્યારે સપ્તર્ષિ તેની આસપાસ ગોળ ફરતો દેખાય છે.
રાત્રિનું આકાશ
ચાંદામામા સોહે આકાશે, તારલા ઝગમગ થાય,
અંધારી રાતે આભમાં, અદ્ભુત દ્રશ્ય સર્જાય.
સપ્તર્ષિ ને મૃગશીર્ષ ઝળહળે, ધ્રુવ બતાવે વાટ,
અનંત અંતરિક્ષનો મહિમા, સૌને ગમે અતિ ભાત.