ધોરણ 6 | విષય: Science
| વનસ્પતિ / બીજ | બીજનો પ્રકાર | મૂળનો પ્રકાર | પર્ણનો શિરાવિન્યાસ |
|---|---|---|---|
| (a) ઘઉં | એકદળી (૧ બીજપત્ર) | તંતુમય મૂળ | સમાંતર શિરાવિન્યાસ |
| (b) રાજમા | દ્વિદળી (૨ બીજપત્ર) | સોટીમય મૂળ | જાળીદાર શિરાવિન્યાસ |
A (જલીય / જળચર પ્રાણીઓ): ડોલ્ફિન, વ્હેલ
B (ભૂનિવાસી / સ્થળચર પ્રાણીઓ): ઘોડો, ઘેટાં, ખિસકોલી, અળસિયું, કબૂતર
C (બંને રહેઠાણોમાં રહેતા પ્રાણીઓ): દેડકો, મગર, કાચબો
મૂળનો પ્રકાર: મૂળો એ સોટીમય મૂળ (Taproot) નો પ્રકાર છે.
શિરાવિન્યાસ: મૂળાના છોડના પર્ણમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ (Reticulate Venation) જોવા મળે છે.
સમાનતા: બંને બકરીઓ ચાર પગ ધરાવતા શાકાહારી પ્રાણીઓ છે.
તફાવતો:
શરીર પરના વાળ: પર્વતીય બકરીના શરીર પર ઘાટા, લાંબા અને જાડા વાળ હોય છે, જ્યારે મેદાની બકરીના શરીર પર ટૂંકા વાળ હોય છે.
ખરી (Hooves): પર્વતીય બકરીની ખરીઓ મજબૂત અને ખાસ રચનાવાળી હોય છે જે તેને પર્વતના ઢાળ પર લપસ્યા વગર ચઢવામાં મદદ કરે છે.
તફાવતનું કારણ: પર્વતીય વિસ્તારની અતિશય ઠંડી અને પથરાળ ઢાળવાળી પરિસ્થિતિમાં ટકી રહેવા માટે આ અનુકૂલન (Adaptation) જોવા મળે છે.
આ પ્રાણીઓને કરોડરજ્જુ (પાછળનું હાડકું) ધરાવતા અને ન ધરાવતા પ્રાણીઓના જૂથમાં વહેંચી શકાય:
જૂથ ૧ (કરોડરજ્જુ ધરાવતા / પૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ): ગાય, કબૂતર, ચામાચીડિયું, કાચબો, વ્હેલ, માછલી, ગરોળી.
જૂથ ૨ (કરોડરજ્જુ ન ધરાવતા / અપૃષ્ઠવંશી પ્રાણીઓ): વંદો, તીડ.
અસર: જંગલો કાપવાથી (Deforestation) વન્યજીવોના આશ્રયસ્થાન નષ્ટ થાય છે, જૈવવિવિધતા ઘટે છે, તાપમાન વધે છે, વરસાદનું પ્રમાણ ઘટે છે અને જમીનનું ધોવાણ થાય છે.
સામનો કરવાના ઉપાયો:
વધુમાં વધુ વૃક્ષારોપણ કરવું.
કાગળ અને લાકડાનો બગાડ અટકાવી તેનો પુનઃઉપયોગ (Recycle) કરવો.
જંગલો અને વૃક્ષોના સંરક્ષણ માટે જાગરૂકતા ફેલાવવી.
A ના ઉદાહરણ: જાસૂદ, લીમડો, વાલ, ચણા (જાળીદાર શિરાવિન્યાસ ધરાવતી દ્વિદળી વનસ્પતિ).
B ના ઉદાહરણ: થોર (કેક્ટસ - જેમાં પર્ણો કાંટામાં રૂપાંતરિત થયેલા હોય છે) અથવા અમરવેલ.
સંજય ચકાસણી માટે નીચેના પ્રશ્નો પૂછી શકે છે:
શું જાસૂદનું પ્રકાંડ મધ્યમ ઊંચાઈનું અને સખત છે?
શું તેની ડાળીઓ જમીનની ખૂબ નજીકથી નીકળે છે?
શું તે ખૂબ ઊંચું વૃક્ષ કે સાવ નાનો કૂંમળો છોડ નથી?
જૂથ A ના ઉદાહરણો: ચણા, વાલ, જાસૂદ, રાય.
જૂથ B ના ઉદાહરણો: ઘઉં, મકાઈ, ઘાસ, વાંસ.
(a) ‘A’ જૂથમાં સમાનતા: આ બધી વનસ્પતિના પર્ણોમાં જાળીદાર શિરાવિન્યાસ હોય છે.
(b) ‘B’ જૂથમાં સમાનતા: આ બધી વનસ્પતિના પર્ણોમાં સમાંતર શિરાવિન્યાસ હોય છે.
તફાવત: બતકના પગની આંગળીઓ ચામડી (ત્વચા) વડે એકબીજા સાથે જોડાયેલી હોય છે, જેને ચામડીથી જોડાયેલા પહોળા પંજા (Webbed Feet) કહે છે.
પ્રવૃત્તિ: આ પંજા હલેસાં જેવું કામ કરે છે, જેનાથી બતક પાણીમાં સરળતાથી તરી (Swimming) શકે છે.